डम्मर सिंह साउँद– शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक तथा बौद्धिक विकासको प्रमुख आधार हो । शिक्षाले व्यक्तिलाई केवल साक्षर मात्र बनाउँदैन, उसलाई जिम्मेवार, सिर्जनशील, अनुसन्धानमुखी, नैतिक तथा परिवर्तनको संवाहक नागरिकका रूपमा विकास गर्छ । एक्काइसौँ शताब्दीमा विज्ञान तथा प्रविधिको तीव्र विकास, विश्वव्यापीकरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि तथा ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको विस्तारसँगै शिक्षाको उद्देश्य, स्वरूप र अभ्यासमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ । आजको शिक्षा पाठ्यपुस्तकमा सीमित ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया नभई आलोचनात्मक चिन्तन, समस्या समाधान, अनुसन्धान क्षमता, सिर्जनशीलता, सहकार्य, सञ्चार सीप तथा आजीवन सिकाइको संस्कार विकास गर्ने प्रक्रिया बनेको छ । यस परिवर्तनशील परिवेशमा शिक्षक र विद्यार्थीको भूमिकामा पनि आमूल परिवर्तन आवश्यक भएको छ । शिक्षक अब ज्ञानका एकमात्र स्रोत होइनन; उनी सिकाइका सहजीकरणकर्ता, अनुसन्धानकर्ता, प्रेरक र मार्गदर्शक हुन् । त्यसैगरी, विद्यार्थी पनि निष्क्रिय ज्ञानग्राही होइनन; उनी आफ्नै सिकाइका सक्रिय निर्माता, अनुसन्धानकर्ता र जिम्मेवार सहभागी हुन् । यही परिवर्तनको केन्द्रमा रहेको अवधारणा हो शिक्षक र विद्यार्थी स्वायत्तता ।
स्वायत्तता भन्नाले नियन्त्रणविहीन स्वतन्त्रता होइन, बरु जिम्मेवारीपूर्वक निर्णय गर्ने क्षमता, आत्मअनुशासन, आत्मपरावर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य र निरन्तर सिकाइको संस्कारलाई जनाउँछ । शिक्षक स्वायत्तता भन्नाले शिक्षकले आफ्नो व्यावसायिक ज्ञान, अनुभव, अनुसन्धान तथा स्थानीय सन्दर्भका आधारमा शिक्षणसम्बन्धी निर्णय स्वतन्त्र रूपमा लिन सक्ने क्षमता र अवसरलाई बुझिन्छ । त्यसैगरी, विद्यार्थी स्वायत्तता भन्नाले विद्यार्थीले आफ्नै सिकाइको लक्ष्य निर्धारण गर्ने, अध्ययन योजना बनाउने, उपयुक्त स्रोतको खोजी गर्ने, सिकाइको मूल्याङ्कन गर्ने, आफ्ना कमजोरी सुधार गर्ने र जीवनभर सिकिरहने क्षमता विकास गर्नु हो । यी दुवै अवधारणाले आधुनिक शिक्षाको गुणस्तर निर्धारण गर्छन् ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न केही आधारभूत सुधार आवश्यक छन् । शिक्षक शिक्षालाई अनुसन्धानमुखी, प्रतिबिम्बात्मक र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा व्यावसायिक सिकाइ समुदाय निर्माण गरी शिक्षकहरूलाई अनुभव आदानप्रदान, संयुक्त अनुसन्धान र निरन्तर सिकाइका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीले पछिल्ला केही दशकमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयको विस्तार, नयाँ शैक्षिक नीति, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, शिक्षक तालिम, अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम तथा उच्च शिक्षामा बढ्दो पहुँचले सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका छन् । तर यति हुँदाहुँदै पनि गुणस्तरीय शिक्षाको लक्ष्य अझै पूर्ण रूपमा हासिल हुन सकेको छैन । अधिकांश विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा अझै पनि शिक्षककेन्द्रित शिक्षण, परीक्षा–उन्मुख सिकाइ, घोकन्ते अध्ययन, सीमित अनुसन्धान संस्कृति तथा विद्यार्थीको निष्क्रिय सहभागिताको प्रभाव देखिन्छ । कक्षाकोठामा शिक्षक बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने अभ्यास अझै बलियो छ । यस्तो शिक्षण प्रणालीले विद्यार्थीलाई उत्तर सम्झन त सिकाउँछ, तर प्रश्न गर्न, विश्लेषण गर्न, अनुसन्धान गर्न र नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न प्रेरित गर्न सक्दैन ।
आजको विश्वमा ज्ञान स्थिर छैन । नयाँ अनुसन्धान, नयाँ प्रविधि र नयाँ अवधारणाहरू प्रत्येक दिन विकास भइरहेका छन् । विश्वविद्यालयबाट प्राप्त प्रमाणपत्र मात्र जीवनभर पर्याप्त हुँदैन । प्रत्येक व्यक्तिले निरन्तर सिक्ने, आफूलाई अद्यावधिक गर्ने र बदलिँदो परिस्थितिसँग अनुकूलन गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ । यही कारणले शिक्षक र विद्यार्थी स्वायत्तता आजको शिक्षाको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । स्वायत्त शिक्षकले विद्यार्थीको आवश्यकता, स्थानीय सन्दर्भ र उपलब्ध स्रोतका आधारमा शिक्षणलाई प्रभावकारी बनाउँछन् । उनी पाठ्यपुस्तकका व्याख्याता मात्र नभई अनुसन्धानकर्ता, प्रतिबिम्बात्मक अभ्यासकर्ता तथा नवप्रवर्तक हुन्छन् । त्यस्तै, स्वायत्त विद्यार्थी शिक्षकको निर्देशनको प्रतीक्षा मात्र गर्दैन; उसले प्रश्न गर्छ, अनुसन्धान गर्छ, सहकार्य गर्छ, नयाँ स्रोत खोज्छ र आफ्ना अनुभवबाट सिक्दै ज्ञान निर्माण गर्छ ।
नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक तथा भौगोलिक विविधताले पनि शिक्षक स्वायत्तताको आवश्यकता अझ स्पष्ट बनाउँछ । हिमाल, पहाड र तराईका विद्यालयहरूको अवस्था समान छैन । शहरी निजी विद्यालय, ग्रामीण सामुदायिक विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका अनुसन्धान कक्षाहरूका आवश्यकता फरक–फरक हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा एउटै शिक्षण शैली सबै ठाउँमा प्रभावकारी हुन सक्दैन । शिक्षकलाई स्थानीय सन्दर्भअनुसार उदाहरण छनोट गर्ने, शिक्षण सामग्री विकास गर्ने, मूल्याङ्कन विधि परिवर्तन गर्ने तथा विद्यार्थीको आवश्यकता अनुसार सिकाइलाई परिमार्जन गर्ने स्वतन्त्रता दिनु आवश्यक हुन्छ । यही स्वतन्त्रताले शिक्षालाई व्यवहारिक, जीवनोपयोगी र सान्दर्भिक बनाउँछ ।
विद्यार्थी स्वायत्तताको महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ । वर्तमान समयमा सूचना प्राप्त गर्नु कठिन काम होइन; कठिन काम भनेको सही सूचना छनोट गर्नु, त्यसको विश्वसनीयता परीक्षण गर्नु, आलोचनात्मक विश्लेषण गर्नु र त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्नु हो । विद्यार्थीले केवल शिक्षकका नोट वा पाठ्यपुस्तकमा सीमित नरही पुस्तकालय, अनुसन्धान जर्नल, खुला शैक्षिक स्रोत, डिजिटल प्लेटफर्म तथा विभिन्न अध्ययन सामग्रीको उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । उनीहरूले आफ्ना सिकाइका लक्ष्य निर्धारण गर्न, समय व्यवस्थापन गर्न, अनुसन्धान गर्न, सहकार्य गर्न र आत्ममूल्याङ्कन गर्न सिक्नुपर्छ । यस्तो संस्कारले मात्र आजीवन सिकाइको आधार तयार गर्छ ।
शिक्षक र विद्यार्थी स्वायत्तता एकअर्काका पूरक अवधारणा हुन् । स्वायत्त शिक्षकले मात्र स्वायत्त विद्यार्थी तयार गर्न सक्छन्, र स्वायत्त विद्यार्थीले मात्र शिक्षकको सिर्जनात्मक शिक्षणलाई सफल बनाउँछन् । यदि शिक्षक स्वयं कठोर प्रशासनिक नियन्त्रण, परीक्षा प्रणाली र पाठ्यक्रमको सीमाभित्र बाँधिएका छन् भने उनीहरूले विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र रूपमा सोच्न र सिक्न प्रेरित गर्न सक्दैनन् । त्यसैगरी, यदि विद्यार्थीहरू निष्क्रिय छन् भने शिक्षकका नवीन प्रयासहरू पनि प्रभावकारी हुन सक्दैनन् । त्यसैले शिक्षण र सिकाइलाई आदेश र पालनाको सम्बन्धबाट सहकार्य, संवाद, परस्पर सम्मान र साझा उत्तरदायित्वको सम्बन्धमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ ।
डिजिटल युगले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका लागि नयाँ अवसर र नयाँ चुनौती सिर्जना गरेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, च्याटबट्स, डिजिटल पुस्तकालय, अनलाइन पाठ्यक्रम तथा खुला शैक्षिक स्रोतहरूले सिकाइलाई विश्वव्यापी बनाएका छन् । तर प्रविधिको प्रयोग मात्र पर्याप्त हुँदैन । प्रविधिको आलोचनात्मक, नैतिक र सिर्जनात्मक प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई उत्तर दिने होइन, सही प्रश्न सोध्न सिकाउनुपर्छ । विद्यार्थीले पनि प्रविधिलाई नक्कल गर्ने माध्यमका रूपमा होइन, अनुसन्धान, सिर्जना र समस्या समाधानको साधनका रूपमा उपयोग गर्न सिक्नुपर्छ । यही डिजिटल साक्षरता र आलोचनात्मक सोचले भविष्यको शिक्षालाई अर्थपूर्ण बनाउँछ ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न केही आधारभूत सुधार आवश्यक छन् । शिक्षक शिक्षालाई अनुसन्धानमुखी, प्रतिबिम्बात्मक र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा व्यावसायिक सिकाइ समुदाय निर्माण गरी शिक्षकहरूलाई अनुभव आदानप्रदान, संयुक्त अनुसन्धान र निरन्तर सिकाइका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ । मूल्याङ्कन प्रणालीलाई पनि लिखित परीक्षामा सीमित नराखी परियोजना, प्रस्तुतीकरण, अनुसन्धान, पोर्टफोलियो, समूहकार्य तथा समस्या समाधानमा आधारित बनाउन आवश्यक छ । विद्यार्थीलाई सानैदेखि अनुसन्धान गर्ने, प्रश्न गर्ने, स्थानीय समस्या अध्ययन गर्ने र आफ्ना निष्कर्ष प्रस्तुत गर्ने अवसर दिनुपर्छ । पुस्तकालय संस्कृतिको विकास, अनुसन्धान जर्नलको उपयोग, शैक्षिक लेखन र अन्तर्राष्ट्रिय ज्ञानसँगको पहुँचलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
त्यसैगरी, शैक्षिक नेतृत्वमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ । विद्यालयका प्रधानाध्यापक, क्याम्पस प्रमुख तथा विश्वविद्यालयका नेतृत्वकर्ताहरूले नियन्त्रणमुखी प्रशासनभन्दा विश्वास, सहकार्य, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । शिक्षकलाई सिर्जनशील प्रयोग गर्ने, विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने र गल्तीबाट सिक्ने अवसर दिने संस्थागत संस्कृतिले मात्र स्वायत्ततालाई व्यवहारमा स्थापित गर्न सक्छ । शिक्षा प्रणालीले स्थानीय ज्ञान, मातृभाषा, संस्कृति तथा समुदायलाई सम्मान गर्दै विश्वव्यापी ज्ञान र आधुनिक प्रविधिसँग सन्तुलित समन्वय गर्न सक्नुपर्छ ।
त्यसैले शिक्षक र विद्यार्थीको शिक्षण र सिकाइमा स्वायत्तता कुनै वैकल्पिक शैक्षिक अवधारणा होइन; यो गुणस्तरीय, समावेशी, अनुसन्धानमुखी र रूपान्तरणकारी शिक्षाको आधारभूत आवश्यकता हो । शिक्षकलाई व्यावसायिक निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता, अनुसन्धान गर्ने अवसर र संस्थागत विश्वास प्राप्त हुँदा उनीहरू सिर्जनशील, जिम्मेवार र प्रभावकारी शिक्षण गर्न सक्षम हुन्छन् । विद्यार्थीलाई आफ्नै सिकाइको जिम्मेवारी वहन गर्ने, आलोचनात्मक रूपमा सोच्ने, अनुसन्धान गर्ने र नयाँ ज्ञान निर्माण गर्ने अवसर प्राप्त हुँदा उनीहरू आत्मनिर्भर, आत्मविश्वासी र आजीवन सिक्ने नागरिकका रूपमा विकसित हुन्छन् । यस्ता शिक्षक र विद्यार्थीबाट मात्र ज्ञानमा आधारित, समतामूलक, लोकतान्त्रिक र समृद्ध नेपालको निर्माण सम्भव छ । त्यसैले अब शिक्षा सुधारको बहस पाठ्यक्रम, परीक्षा वा भौतिक पूर्वाधारमा मात्र सीमित नराखी शिक्षक र विद्यार्थी स्वायत्ततालाई राष्ट्रिय शिक्षा रूपान्तरणको मूल आधारका रूपमा स्थापित गर्नु आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण शैक्षिक आवश्यकता हो ।
(लेखक सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)
