डम्मर सिंह साउँद – हरेक वर्ष अक्टोबर ५ तारिखका दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षक दिवस मनाइन्छ । यो दिन कुनै साधारण औपचारिकता होइन, बरु मानव सभ्यताको गहिरो आत्मासँग सम्बन्धित उत्सव हो । शिक्षाको माध्यमबाट समाजलाई उज्यालो बनाउने र चेतनाको पुनर्जागरण गर्ने शिक्षकप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने अवसर हो यो । शिक्षक मात्र पेशा होइन, त्यो मानवीय मूल्य, विवेक, र विचारको निर्माण गर्ने माध्यम हो । आज जब विश्व विविध राजनीतिक, आर्थिक, र सांस्कृतिक संकटबाट जुझिरहेको छ, तब शिक्षकहरूको भूमिका अझ गहिरो र विश्वव्यापी रूपमा अर्थपूर्ण बनेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षक दिवसको ऐतिहासिक उत्पत्ति सन् १९९४ मा युनेस्को र अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) को संयुक्त पहलबाट भयो । यसको मूलमा १९६६ मा स्वीकृत ILO/UNESCO सिफारिस छ, जसले शिक्षकहरूको अधिकार, पेशागत हैसियत, तलब, तालिम र सुरक्षाको अन्तर्राष्ट्रिय मानक तय ग-यो । यो दिवसले केवल शिक्षकको योगदानको स्मरण मात्र होइन, शिक्षाको गुणस्तर, न्याय, र समान अवसर सुनिश्चित गर्ने साझा प्रतिबद्धता जगाउँछ । शिक्षकहरूको सम्मान भनेको समाजको नैतिक चेतनाको स्तर मापन गर्ने सूचक हो । जुन देशमा शिक्षकको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ ज्ञान र विकासको जग बलियो हुन्छ ।
शिक्षक ज्ञानका मात्र वाहक होइनन; उनीहरू मानवीय चेतनाका मूर्तिकार हुन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई केवल अक्षर सिकाउँदैनन्, बरु सोच्ने, प्रश्न गर्ने, र विवेकपूर्ण निर्णय लिने क्षमता विकास गर्छन् । शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल पुस्तकमुखी होइन, जीवनमुखी दृष्टिकोण दिन्छन् । उनीहरू नै ती व्यक्ति हुन् जो एउटा बालकको अन्तर्मनमा सुप्त क्षमतालाई जगाउँछन् र उसको जीवनमा अर्थपूर्णता भर्छन् । यही कारणले शिक्षकलाई “द्वितीय अभिभावक” मात्र होइन, “मानव निर्माणकर्ता” पनि भनिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा शिक्षकको भूमिका अझ संवेदनशील र गम्भीर छ । ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयहरूमा शिक्षकहरूले सीमित स्रोतसाधनका बीच पनि शिक्षाको ज्योति बालिरहेका छन् । उनीहरू कहिलेकाहीँ शिक्षक मात्र होइन, समाजसेवी, स्वास्थ्य सल्लाहकार, र समुदायका अगुवा पनि बन्छन् । तर यिनीहरूको जीवन चुनौतीले भरिएको छ—न्यून पारिश्रमिक, अस्थायी नियुक्ति, तालिमको अभाव, र बढ्दो प्रशासनिक दवाबबीच पनि उनीहरूले शिक्षाको जिम्मेवारी पूरा गर्न छोडेका छैनन् ।
नेपालमा शिक्षा नीति धेरैजसो केन्द्रित र औपचारिक संरचनामा सीमित छ । स्थानीय सन्दर्भ, भाषिक विविधता र सांस्कृतिक यथार्थलाई कम महत्व दिइँदा शिक्षाको सार कमजोर बनेको छ । शिक्षकलाई नीति निर्माणमा सहभागी नगराउँदा विद्यालयहरू प्रायः “आदेश पालक संस्था” जस्ता बनेका छन् । यसले शिक्षणलाई आत्मनिर्भर र सृजनशील बन्न दिएको छैन । शिक्षकहरूको वास्तविक अनुभव, आवश्यकतालाई सुनेर मात्र शिक्षा सुधार सम्भव हुन्छ । तर नीति अझै पनि “माथिबाट थोपारिएको सुधार” जस्तो छ, जसले शिक्षकको स्वायत्ततालाई सीमित बनाएको छ ।
शिक्षकहरूको आर्थिक स्थिति पनि गम्भीर रूपमा विचार गर्नुपर्ने विषय हो । शिक्षण पेशा देशका धेरै भागमा आर्थिक रूपमा कमजोर पेशा बनेको छ । न्यून तलब र अस्थिर रोजगारीका कारण धेरै शिक्षकहरू असन्तुष्ट र निराश छन् । त्यस्तै राजनीतिक हस्तक्षेप र भागबण्डाले असल र क्षमतावान शिक्षकको मनोबल ध्वस्त बनाउँदै गएको देखिन्छ । शिक्षा प्रणालीले “गुणस्तर सुधार” को कुरा गर्दा पनि “शिक्षकको जीवन गुणस्तर” लाई बेवास्ता गरेको छ । जसले गर्दा पेशामा दीर्घकालीन समर्पण घट्दै गएको छ । शिक्षाको गुणस्तर तब मात्रै सुधारिन्छ जब शिक्षक आत्मसम्मानपूर्वक, सुरक्षित र प्रेरित महसुस गर्छन् ।
कोभिड–१९ महामारीले शिक्षकहरूको वास्तविकता विश्वव्यापी रूपमा उजागर ग¥यो । विद्यालयहरू बन्द हुँदा शिक्षा ठप्प हुन सक्थ्यो, तर शिक्षकहरूको समर्पणले त्यो रोके । धेरै शिक्षकहरूले आफ्नै खर्चमा अनलाइन सिकाइ सञ्चालन गरे, मोबाइल नेटवर्क प्रयोग गरे, र प्रविधिको सीमित पहुँचबीच पनि विद्यार्थीहरूलाई निरन्तर सिकाइमा जोडिरहे । तर यसबाट अर्को प्रश्न पनि उठ्छ—शिक्षकहरूले यो जिम्मेवारी किन आफ्नै काँधमा लिनुप-यो ? किन राज्यले आवश्यक प्रविधि, तालिम, र सहयोग प्रदान गर्न सकेन ? यो स्थिति शिक्षा प्रणालीको असमानता र संरचनात्मक कमजोरीको प्रमाण हो ।
आज शिक्षा केवल कक्षाकोठा र पाठ्यपुस्तकमा सीमित छैन । कृत्रिम बौद्धिकता (ब्क्ष्), डिजिटल प्रविधि, र विश्वव्यापी सूचना पहुँचले शिक्षणको स्वरूप रूपान्तरण गरेको छ । यस सन्दर्भमा शिक्षकको भूमिका “सूचना दिने” बाट “सिकाइका सहयात्री” मा रूपान्तरण भएको छ । विद्यार्थीहरूमा आलोचनात्मक सोच, सृजनात्मकता र सामाजिक जिम्मेवारी विकास गर्न शिक्षक स्वयं पनि निरन्तर सिक्नुपर्छ । तर नेपालको शिक्षण प्रणाली अझै पनि परीक्षा–केन्द्रित र पाठ्यपुस्तक–निर्भर छ । शिक्षकहरूलाई “नियम पालन” गर्ने कर्मचारीको रूपमा हेर्ने परिपाटीले नवप्रवर्तन र स्वतन्त्र सोचको संस्कृतिलाई रोकिरहेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षक दिवसले शिक्षकको भूमिकालाई “मानव विकासको मुटु” का रूपमा पुनः परिभाषित गर्छ । शिक्षकबिना कुनै पनि समाजले न्याय, समानता, र शान्तिको आधार निर्माण गर्न सक्दैन । शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई केवल ज्ञान होइन, मूल्य सिकाउँछन् — सत्य बोल्न, गलतको विरोध गर्न, सहिष्णु बन्न र सहअस्तित्वको अभ्यास गर्न सिकाउँछन् । उनीहरू नै ती व्यक्ति हुन् जसले भविष्यका नागरिकहरूमा विवेक, करुणा, र आलोचनात्मक चेतनाको बीउ रोप्छन् ।
शिक्षकहरू विश्व शान्ति र मानवताको संवाहक पनि हुन् । जब शिक्षकले विद्यार्थीलाई विविधतामा एकता, सहिष्णुता, र परस्पर सम्मानको मूल्य सिकाउँछन्, तब त्यसको प्रभाव विद्यालयको पर्खाल नाघेर समाजसम्म पुग्छ । शिक्षकले वर्गको सीमाबाट राष्ट्र र मानवताको साझा चेतनासम्मको यात्रा तय गर्न सहयोग गर्छन् । यही कारणले शिक्षा मानवताको साझा सम्पत्ति हो, र शिक्षक त्यस सम्पत्तिका संरक्षक हुन् ।
तर विडम्बना यो छ कि शिक्षकहरूलाई विश्वका धेरै ठाउँमा अझै पनि सम्मानभन्दा बढी जिम्मेवारी थोपारिएको छ । उनीहरूलाई राजनीतिक हस्तक्षेप, प्रशासनिक बोझ, र सामाजिक बेवास्ताबीच पनि काम गर्न बाध्य पारिएको छ । केही झोले मानसिकता भएका राजनीतिक दल निकटका शिक्षक कर्मचारी संगठनहरूमा आबद्ध राजनीतिक दलको नियन्त्रण र परिचालनमा कार्य गर्ने शिक्षकहरूले शिक्षण र शिक्षकहरूकै बदनाम गरेका छन् । त्यसैले सम्पूर्ण राजनीतिक दल निकट शिक्षक तथा कर्मचारी संघ संगठनहरू खारेज गरी शिक्षण पेशा र शिक्षण क्षेत्रलाई मर्यादित र पवित्र बनाउनु अति आवश्यक भइसकेको छ । शिक्षकलाई केवल “कर्तव्य पालनकर्ता” होइन, “नीति निर्माणमा सहभागी” नागरिकका रूपमा मान्यता दिनु अत्यावश्यक छ । शिक्षकको आवाज सुन्ने प्रणाली विकास नभएसम्म शिक्षा सुधारको कुरा खोक्रो रहन्छ ।
शिक्षक ज्ञानका मात्र वाहक होइनन; उनीहरू मानवीय चेतनाका मूर्तिकार हुन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई केवल अक्षर सिकाउँदैनन्, बरु सोच्ने, प्रश्न गर्ने, र विवेकपूर्ण निर्णय लिने क्षमता विकास गर्छन् । शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल पुस्तकमुखी होइन, जीवनमुखी दृष्टिकोण दिन्छन् । उनीहरू नै ती व्यक्ति हुन् जो एउटा बालकको अन्तर्मनमा सुप्त क्षमतालाई जगाउँछन् र उसको जीवनमा अर्थपूर्णता भर्छन् ।
शिक्षक सम्मान भनेको केवल पुरस्कार वितरण होइन, नीति, व्यवहार र जीवनस्तरमा समान रूपले परिवर्तन ल्याउने कुरा हो । शिक्षकले आत्मसम्मानसहित बाँच्न पाउने अवस्था सिर्जना गर्न सके मात्र उनीहरूले विद्यार्थीलाई पनि समान रूपले प्रेरित गर्न सक्छन् । आर्थिक सुरक्षा, पेशागत स्वायत्तता र निरन्तर व्यावसायिक विकासका अवसरहरू सुनिश्चित गर्नुपर्छ । शिक्षकलाई नीतिगत रूपमा सबल बनाउने कार्यान्वयन नगरी “शिक्षा सुधार” को नारा अर्थहीन हुन्छ ।
शिक्षकको सम्मान भनेको केवल व्यक्तिगत होइन, सामूहिक सामाजिक जिम्मेवारी हो । अभिभावक, समुदाय, र मिडियाले शिक्षकको भूमिकालाई आदर र सहकार्यका साथ हेर्नुपर्छ । विद्यालय र समाजबीचको दूरी घटाउन शिक्षकलाई मध्यस्थको रूपमा सशक्त बनाइनुपर्छ । शिक्षकको प्रयास तब मात्र सफल हुन्छ जब समाजले उसमा विश्वास गर्छ र उसको आवाजलाई सुन्छ ।
शिक्षक मानव सभ्यताको मेरुदण्ड हुन् । उनीहरूको योगदान पुस्तौंपछि पुस्ता स्मरण रहन्छ । उनीहरूले समाजमा चेतनाको ज्योति बाल्छन्, माया र सहिष्णुताको संस्कार रोप्छन्, र भावी पुस्तामा जिम्मेवारी र विवेकको चेतना जगाउँछन् । अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षक दिवसले शिक्षाबिना शान्ति सम्भव छैन, शिक्षकबिना मानवता सम्भव छैन भन्ने सन्देश दिने गर्दछ ।
शिक्षकलाई सम्मान गर्नु भनेको केवल उनको श्रमको मूल्य तिर्नु होइन, त्यो भविष्यमा लगानी गर्नु हो । जब शिक्षक सुरक्षित, सशक्त, र सम्मानित हुन्छन्, तब मात्र उनीहरूले समाजमा विवेक, माया, र शान्तिको मूल्य प्रसार गर्न सक्छन् । शिक्षक नै ती अदृश्य शक्ति हुन्, जसले अज्ञान र ज्ञानबीचको पुल निर्माण गर्छन् । उनीहरूले भूत र भविष्यलाई जोड्छन्, र विश्वलाई एउटै परिवारको रूपमा देख्न प्रेरित गर्छन् ।
त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षक दिवस मनाउनु भनेको केवल औपचारिकता होइन—मानव सभ्यताको आत्मा पुनः जगाउने प्रक्रिया हो । जब शिक्षकको सम्मान र शिक्षाको गुणस्तरमा समान लगानी हुन्छ, तब मात्रै विश्व शान्ति, सद्भाव र समृद्धिको सपना यथार्थमा परिणत हुन्छ । शिक्षकप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्नु भनेको भविष्यका पुस्ताको सुनिश्चितता गर्नु हो । शिक्षक नै ज्ञानका दीप हुन—जसको उज्यालोले अन्धकार मेटाउँछ, र जसको चेतनाले मानवताको बाटो देखाउँछ
(लेखक साउँद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)
