डम्मर सिंह साउद – नेपाली राजनीति लामो समयदेखि संरचनागत कमजोरी, नेतृत्वको असन्तुलित केन्द्रीकरण, र नीति भन्दा व्यक्ति केन्द्रित अभ्यासहरूको चक्रमा फसेको छ। लोकतन्त्रको औपचारिक स्थापना भए पनि यसको आत्मा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, र योग्यतामा आधारित नेतृत्व व्यवहारमा पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। चुनावी प्रक्रियाले जनताको मतलाई प्रतिनिधित्व गर्ने भए पनि उम्मेदवार चयनको प्रारम्भिक चरणमै गम्भीर विकृति देखा पर्ने गरेको छ। जसका कारण जनताको वास्तविक चाहना, स्थानीय आवश्यकताहरू, र सामाजिक न्यायका प्रश्नहरू पछाडि पर्दै आएका छन्। यही परिवेशमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले २०८३ सालको स्थानीय तह निर्वाचनका लागि सार्वजनिक गरेको उम्मेदवार छनोटको विस्तृत रूपरेखा केवल एउटा प्रशासनिक दस्तावेज मात्र होइन, बरु नेपाली राजनीतिमा गुणात्मक रूपान्तरणको सम्भावनालाई संकेत गर्ने एक महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेपका रूपमा देखा परेको छ।
राजनीतिक दलहरू लोकतान्त्रिक प्रणालीका मेरुदण्ड हुन्, तर जब तिनको आन्तरिक संरचना नै अपारदर्शी र व्यक्तिकेन्द्रित हुन्छ, तब लोकतन्त्रको समग्र स्वास्थ्य कमजोर हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा, धेरैजसो दलहरूमा उम्मेदवार चयन प्रक्रिया केही सीमित व्यक्तिहरूको नियन्त्रणमा रहने गरेको छ। यसले नातावाद, कृपावाद, र आर्थिक प्रभावलाई संस्थागत बनाएको छ। परिणामस्वरूप, चुनाव जित्ने क्षमता भएका तर सामाजिक प्रतिबद्धता र नैतिक आधार कमजोर भएका व्यक्तिहरू अघि बढ्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यस्तो अवस्थामा रास्वपाले अघि सारेको उम्मेदवार चयनको नयाँ मोडलले राजनीतिक संस्कारमा परिवर्तन ल्याउने प्रयास गरेको छ, जसले योग्य, इमानदार, र सामाजिक उत्तरदायित्व बुझेका व्यक्तिहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउने उद्देश्य राखेको छ।
रास्वपाको रूपरेखाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘मनी र मसल’ को प्रभावलाई तोड्ने स्पष्ट प्रतिबद्धता हो। नेपाली निर्वाचन प्रणालीमा पैसाको प्रभाव दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। उम्मेदवार बन्ने प्रक्रियादेखि चुनाव जित्ने चरणसम्म आर्थिक स्रोतको असमान पहुँचले लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धालाई असन्तुलित बनाएको छ। जसले गर्दा सामान्य पृष्ठभूमिका तर योग्य व्यक्तिहरू राजनीतिमा प्रवेश गर्नबाट वञ्चित हुन्छन्। रास्वपाले यसलाई पहिचान गर्दै उम्मेदवार चयन प्रक्रियालाई आर्थिक हैसियतबाट स्वतन्त्र बनाउने प्रयास गरेको छ। यो प्रयास सफल भएमा, राजनीतिमा ‘लगानी र प्रतिफल’ को मानसिकता कमजोर हुँदै जानेछ र सार्वजनिक सेवाको भावना सुदृढ हुनेछ।
यससँगै, ‘मसल पावर’ अर्थात् बाहुबलको प्रयोगलाई निषेध गर्ने नीति पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। नेपालका केही क्षेत्रहरूमा अझै पनि शक्ति प्रदर्शन, धम्की, र प्रभावको दुरुपयोगले निर्वाचन प्रक्रिया प्रभावित हुने गरेको छ। यस्तो प्रवृत्तिको अन्त्य बिना निष्पक्ष चुनाव सम्भव छैन। रास्वपाको रूपरेखाले यस्तो अस्वस्थ प्रतिस्पर्धालाई निरुत्साहित गर्दै विचार, नीति, र जनसम्पर्कमा आधारित प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयास गरेको छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा राजनीतिक वातावरणलाई स्वस्थ र सन्तुलित बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
रास्वपाले प्रस्तुत गरेको ‘लिडरशिप एकेडेमी’ र ‘उम्मेदवार क्लब’ जस्ता अवधारणाहरूले नेपाली राजनीतिमा संस्थागत विकासको नयाँ आयाम थपेका छन्। यी संरचनाहरूले राजनीतिक नेतृत्वलाई आकस्मिक वा अवसरवादी प्रक्रियाबाट होइन, व्यवस्थित प्रशिक्षण र मूल्याङ्कनको माध्यमबाट विकास गर्ने लक्ष्य राखेका छन्। राजनीतिमा प्रवेश गर्ने व्यक्तिहरूलाई सार्वजनिक नीति, प्रशासन, नैतिकता, र नेतृत्व सीपका आधारमा तयार पार्ने यस्तो प्रयासले दीर्घकालीन रूपमा राज्य सञ्चालनको गुणस्तरमा सुधार ल्याउन सक्छ। यसले राजनीति केवल चुनाव जित्ने माध्यम होइन, बरु समाज परिवर्तनको जिम्मेवारीपूर्ण प्रक्रिया हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
यस प्रक्रियाले ‘मेरिटोक्रेसी’ अर्थात् योग्यतामा आधारित प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन्छ। नेपाली समाजमा धेरै प्रतिभाशाली र सक्षम व्यक्तिहरू भए पनि उनीहरूलाई राजनीतिक अवसर प्राप्त गर्न गाह्रो हुने गरेको छ। कारण, प्रणालीगत अवरोध र पहुँचको अभाव हो। रास्वपाको मोडलले यस्तो अवरोधलाई कम गर्दै, पारदर्शी मूल्याङ्कन र प्रतिस्पर्धाको माध्यमबाट योग्य व्यक्तिहरूलाई अघि ल्याउने प्रयास गरेको छ। यदि यो प्रणाली प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भयो भने, राजनीतिमा नयाँ पुस्ता र नयाँ सोचको प्रवेश सहज हुनेछ।
समावेशिताको प्रश्न पनि यस रूपरेखाको केन्द्रमा रहेको छ। नेपालको सामाजिक संरचना विविधताले भरिएको छ, तर राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा यो विविधता सन्तुलित रूपमा प्रतिबिम्बित हुन सकेको छैन। धेरैजसो अवस्थामा समावेशिता केवल कानुनी बाध्यताको रूपमा सीमित रहने गरेको छ। रास्वपाले भने यसलाई लोकतान्त्रिक न्यायको आधारका रूपमा व्याख्या गर्दै, समाजका सबै वर्ग र समुदायलाई नेतृत्वमा सहभागी गराउने स्पष्ट रणनीति प्रस्तुत गरेको छ। यसले राजनीतिक निर्णय प्रक्रियालाई थप प्रतिनिधिमूलक र न्यायपूर्ण बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, र अन्य सीमान्तकृत समूहहरूको सशक्त सहभागिता बिना लोकतन्त्र पूर्ण हुन सक्दैन। रास्वपाको रूपरेखाले यी समूहहरूको केवल उपस्थिति मात्र होइन, नेतृत्वदायी भूमिकामा पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा सामाजिक असमानता कम गर्न र समावेशी विकासलाई प्रवर्द्धन गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
स्थानीय तहको महत्त्वलाई पनि यस रूपरेखाले विशेष रूपमा जोड दिएको छ। संघीय संरचनामा स्थानीय सरकार जनतासँग सबैभन्दा नजिकको तह हो। यहाँबाट नै दैनिक सेवा प्रवाह, विकास योजना, र स्थानीय शासन सञ्चालन हुन्छ। यदि स्थानीय तहमा सक्षम नेतृत्व पुगेन भने, संघीयताको उद्देश्य नै अधुरो रहन्छ। रास्वपाले स्थानीय तहलाई परिवर्तनको केन्द्रका रूपमा परिकल्पना गर्दै, यहाँ योग्य उम्मेदवार चयन गर्न विशेष ध्यान दिएको छ। यसले स्थानीय विकासलाई तीव्र बनाउन र जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
तर, कुनै पनि नीति वा रूपरेखा जति नै उत्कृष्ट भए पनि यसको प्रभावकारिता कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ। रास्वपाको लागि पनि यही सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। पारदर्शी र निष्पक्ष प्रक्रिया कायम राख्न आन्तरिक अनुशासन, संस्थागत क्षमता, र निरन्तर अनुगमन आवश्यक हुन्छ। साथै, बाह्य दबाब र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाका बीच आफ्नो मूल मूल्यमा अडिग रहनु पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यदि यी चुनौतीहरूलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकियो भने, यो मोडलले नेपाली राजनीतिमा दीर्घकालीन सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
अन्य राजनीतिक दलहरूको लागि पनि यो पहल एक प्रकारको चुनौती र अवसर दुवै हो। यदि उनीहरूले पुरानै शैलीमा अडिग रहिरहे भने, जनताको विश्वास पूर्ण रूपमा गुमाउने सम्भावना बढ्दै जान्छ। तर, यदि उनीहरूले आत्मसमीक्षा गर्दै पारदर्शिता, आन्तरिक लोकतन्त्र, र योग्यतामा आधारित प्रणाली अपनाए भने, समग्र राजनीतिक प्रणाली सुदृढ हुन सक्छ। लोकतन्त्रको गुणस्तर सुधार्नका लागि सबै दलहरूको सामूहिक प्रयास आवश्यक हुन्छ।
राजनीतिक संस्कार परिवर्तन कुनै एक दिनमा हुने प्रक्रिया होइन। यो दीर्घकालीन प्रतिबद्धता, निरन्तर अभ्यास, र संस्थागत विकासको परिणाम हो। रास्वपाको यो पहलले कम्तीमा पनि बहसको दिशा परिवर्तन गरेको छ। अब प्रश्न केवल कसले टिकट पाउँछ भन्ने मात्र होइन, कसरी र किन पाउँछ भन्ने पनि हुन थालेको छ। यही परिवर्तनले लोकतन्त्रलाई गहिरो बनाउने आधार तयार गर्छ।
त्यसैले, नेपाली राजनीतिमा विश्वास पुनःस्थापित गर्नका लागि पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, र नैतिक नेतृत्व अपरिहार्य छन्। रास्वपाको उम्मेदवार चयन रूपरेखाले यी मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको छ। यसको सफलता वा असफलता केवल एक पार्टीको भविष्यसँग मात्र जोडिएको छैन, बरु नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको दिशासँग पनि सम्बन्धित छ। यदि यसले अपेक्षित परिणाम दिन सक्यो भने, यो नेपाली राजनीतिमा नयाँ युगको प्रारम्भको रूपमा स्थापित हुन सक्छ, जहाँ शक्ति होइन, सेवा प्राथमिकता हुन्छ; सम्बन्ध होइन, क्षमता निर्णायक हुन्छ; र स्वार्थ होइन, सार्वजनिक हित मार्गदर्शक हुन्छ। फलस्वरूप राज्यको हरेक क्षेत्रमा पारदर्शिता, निष्पक्षता, सुशासन र समृद्धि स्थापित हुँदै जान्छ।
लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
