चन्द्रसिंह धामी – मानव जीवन अनिश्चितताले भरिएको यात्रा हो। मानिसले आफ्नो भविष्यका बारेमा अनेकौं सपना देखेको हुन्छ, योजनाहरू बनाएको हुन्छ, परिवार र समाजप्रति जिम्मेवारी पूरा गर्ने संकल्प गरेको हुन्छ। तर जीवनमा कहिले, कहाँ र कसरी दुःखद घटना आइपर्छ भन्ने कुरा कसैले अनुमान गर्न सक्दैन। स्वस्थ, सक्षम र आत्मनिर्भर जीवन बिताइरहेको व्यक्ति एक क्षणमै असहाय, परनिर्भर र अपाङ्ग जीवन बिताउन बाध्य हुन सक्छ। यही यथार्थलाई मैले आफ्नै जीवनमा भोगिरहेको छु। त्यसैले अपाङ्गता सम्बन्धी मुद्दा कुनै एक व्यक्ति वा परिवारको समस्या मात्र नभई सम्पूर्ण मानव समुदायको साझा सरोकारको विषय हो भन्ने कुरा आज मैले अझ गहिरोसँग बुझेको छु।
एक समय थियो, म पनि अरू मानिसहरूझैँ पूर्ण रूपमा स्वस्थ र सक्रिय जीवन बिताइरहेको थिएँ। आफ्नो परिवार, पेशा र समाजप्रति जिम्मेवारी पूरा गर्दै भविष्यका अनेक योजनाहरू बुन्दै थिएँ। तर २०८१ साल माघ १९ गते शनिबारको दिन मेरो जीवनमा यस्तो अकल्पनीय र दुःखद घटना घट्यो, जसले मेरो सम्पूर्ण जीवनको दिशा परिवर्तन गरिदियो। करिब दिउँसो १२ बजेतिर आफ्नै बारीमा काम गरिरहेको अवस्थामा अचानक लड्न पुगेँ। त्यो दुर्घटनाले मेरो मेरुदण्डमा गम्भीर चोट पुर्यायो। मेरुदण्ड भाँचिएपछि मेरो शरीरले पहिलेझैँ काम गर्न सकेन। अस्पतालका शय्या, उपचारका अनगिन्ती प्रयास, परिवारका सदस्यहरूको चिन्ता र अनिश्चित भविष्यका बीच मैले आफूलाई नयाँ यथार्थसँग जुधिरहेको पाएँ।
आज म अपाङ्ग जीवन बिताइरहेको छु। हिँडडुल गर्न, दैनिक कामकाज गर्न र सामान्य गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न पनि अरूको सहारा आवश्यक पर्छ। विशेषगरी मेरी श्रीमती मेरो जीवनको प्रमुख सहारा बनेकी छिन्। उहाँको माया, त्याग, सेवा र समर्पणले नै मलाई बाँच्ने हिम्मत दिएको छ। तर यति हुँदाहुँदै पनि अपाङ्गताको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सकिने विषय होइन। यसलाई बुझ्नका लागि यसलाई भोग्नुपर्छ। अपाङ्गता एउटा शारीरिक अवस्था मात्र होइन, यसले मानिसको मन, मस्तिष्क, भावना, सामाजिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था र सम्पूर्ण जीवनशैलीलाई प्रभावित गर्ने जटिल अवस्था हो।
स्वस्थ मानिसले कहिलेकाहीँ अपाङ्गता भएका व्यक्तिको जीवनलाई बाहिरबाट हेरेर सामान्य रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्छ। तर वास्तविकता त्यति सरल छैन। शरीर अशक्त भएपछि शरीरले स्याहार, सुसार, आराम र उपचार खोज्छ। मनले माया, साथ र सहानुभूति खोज्छ। दिमागले शान्ति र आशा खोज्छ। समयले आर्थिक स्रोत खोज्छ। परिवारले सुरक्षा र भविष्यको आधार खोज्छ। यी सबै आवश्यकताहरू एकैसाथ पूरा गर्नुपर्ने अवस्था आउँदा अपाङ्गता भएका व्यक्ति र उनका परिवारले असाधारण चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्छ।
अपाङ्गता आएपछि मानिसको व्यक्तिगत जीवन मात्र परिवर्तन हुँदैन, परिवारको सम्पूर्ण संरचना प्रभावित हुन्छ। घरको आम्दानी घट्न थाल्छ। उपचार खर्च बढ्न थाल्छ। परिवारका सदस्यहरूले आफ्नो समय, श्रम र अवसरहरू त्यागेर स्याहारमा लाग्नुपर्छ। यसले आर्थिक, मानसिक र सामाजिक दबाब सिर्जना गर्छ। धेरै परिवारहरू गरिबीको चक्रमा फस्न पुग्छन्। मेरो आफ्नै अनुभवले पनि यही कुरा प्रमाणित गरेको छ। उपचार, औषधोपचार, नियमित जाँच, आवतजावत र दैनिक आवश्यकताहरू व्यवस्थापन गर्दा आर्थिक भार अत्यन्त बढ्ने रहेछ। यस्तो अवस्थामा परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर हुनु स्वाभाविक हो।
तर आर्थिक कठिनाइभन्दा पनि ठूलो चुनौती मानसिक रूपमा बलियो रहनु हो। शरीरले साथ नदिँदा मन निराश हुन सक्छ। भविष्यप्रति डर उत्पन्न हुन सक्छ। आफू परिवारमाथि बोझ बनेको महसुस हुन सक्छ। तर यस्ता परिस्थितिमा आत्मबल गुमाउनु हुँदैन भन्ने कुरा मैले सिकेको छु। जीवनले जति ठूलो परीक्षा लिए पनि आशा, धैर्य र आत्मविश्वास कायम राख्न आवश्यक हुन्छ। अपाङ्गता जीवनको अन्त्य होइन, बरु नयाँ परिस्थितिमा जीवनलाई पुनः अर्थपूर्ण बनाउने चुनौती हो।
हाम्रो समाजमा अपाङ्गता सम्बन्धी चेतना अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुन सकेको छैन। धेरै मानिसहरूले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दयाको पात्रका रूपमा मात्र हेर्ने गर्छन्। तर अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू पनि समान अधिकार, क्षमता र सम्मान भएका नागरिक हुन्। उनीहरूलाई दया होइन, अवसर चाहिन्छ। सहानुभूति होइन, अधिकार चाहिन्छ। उनीहरूलाई समाजको मूलधारबाट अलग राख्ने होइन, समावेशी वातावरण निर्माण गर्ने आवश्यकता छ।
नेपालको संविधानले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। विभिन्न कानुन तथा नीतिहरू पनि निर्माण गरिएका छन्। तर व्यवहारिक कार्यान्वयन अझै सन्तोषजनक हुन सकेको छैन। गाउँदेखि शहरसम्म, शिक्षा देखि रोजगारीसम्म, स्वास्थ्यदेखि यातायातसम्म, सार्वजनिक सेवा देखि भौतिक संरचनासम्म धेरै क्षेत्रमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले कठिनाइ भोगिरहेका छन्। त्यसैले राज्यले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवनलाई सहज, सम्मानजनक र आत्मनिर्भर बनाउन प्रभावकारी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिले आवश्यकता अनुसार व्यक्तिगत सहयोगी सेवा र सुविधा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। गम्भीर प्रकृतिको अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि व्यक्तिगत सहयोगी अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। दैनिक जीवनका आधारभूत कार्यहरू सञ्चालन गर्न सहयोगीको आवश्यकता पर्न सक्छ। यस्तो सेवाले उनीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
त्यसैगरी दक्षता अनुसार रोजगारीको अवसर प्रदान गरिनुपर्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सीपमूलक तालिम दिएर दक्ष बनाउने र उनीहरूको क्षमता अनुसार रोजगार उपलब्ध गराउने नीति आवश्यक छ। यदि रोजगार उपलब्ध गराउन नसकिने अवस्था भएमा कम्तीमा पनि सम्मानजनक जीवनयापन गर्न सक्ने गरी सामाजिक सुरक्षा भत्ता व्यवस्था गर्नुपर्छ। जीवन निर्वाहका लागि पर्याप्त आर्थिक आधार उपलब्ध गराउनु राज्यको दायित्व हो।
अपाङ्गताको प्रकृति अनुसार विभिन्न सहायक सामग्रीहरू उपलब्ध गराउनु पनि अत्यन्त आवश्यक छ। ह्विलचेयर, बैसाखी, कृत्रिम अंग, विशेष शौचालय उपकरण, सञ्चार सामग्री लगायतका सहायक साधनहरूले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवनलाई धेरै सहज बनाउन सक्छन्। यस्ता सामग्रीहरू सबैको पहुँचमा पुग्ने गरी उपलब्ध गराइनुपर्छ।
सार्वजनिक यातायातलाई पहुँचयुक्त बनाउनु अर्को महत्वपूर्ण आवश्यकता हो। नेपालमा अधिकांश सार्वजनिक सवारी साधनहरू अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि अनुकूल छैनन्। ह्विलचेयर प्रयोगकर्ताहरू, दृष्टिविहीन वा अन्य प्रकारका अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले यात्रा गर्दा धेरै कठिनाइ भोग्नुपर्छ। पहुँचयुक्त सार्वजनिक सवारी साधनले उनीहरूको स्वतन्त्रता र गतिशीलता बढाउन सक्छ।
त्यसैगरी सार्वजनिक भौतिक संरचनाहरूको निर्माणमा पहुँचयुक्तताको सिद्धान्त अनिवार्य रूपमा लागू गरिनुपर्छ। सरकारी कार्यालय, विद्यालय, विश्वविद्यालय, अस्पताल, बैंक, सार्वजनिक भवन तथा सडकहरू सबै नागरिकका लागि समान रूपमा पहुँचयोग्य हुनुपर्छ। र्याम्प, लिफ्ट, संकेत प्रणाली तथा अन्य आवश्यक पूर्वाधारको व्यवस्था गरिनुपर्छ। जबसम्म भौतिक वातावरण समावेशी हुँदैन, तबसम्म समान अवसरको कुरा व्यवहारमा लागू हुन सक्दैन।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवनमा परिवारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। परिवारको माया, साथ, धैर्यता र सहयोगले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई नयाँ ऊर्जा प्रदान गर्छ। मेरो आफ्नै जीवनमा पनि परिवारको साथले कठिन परिस्थितिमा बाँच्ने शक्ति दिएको छ। त्यसैले परिवारलाई पनि आवश्यक परामर्श, मनोसामाजिक सहयोग र आर्थिक समर्थन उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।
यसका साथै समाजले पनि आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नुपर्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई असक्षम होइन, फरक आवश्यकता भएका सक्षम नागरिकका रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ। विद्यालय, सञ्चार माध्यम, सामाजिक संस्था र स्थानीय समुदायले जनचेतना अभिवृद्धिमा भूमिका खेल्नुपर्छ। जब समाजको सोच परिवर्तन हुन्छ, तब मात्र वास्तविक समावेशी समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।
आज मैले भोगिरहेको पीडा मेरो व्यक्तिगत कथा मात्र होइन। यो हजारौं नेपाली अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको साझा अनुभव हो। कुनै दुर्घटना, रोग वा प्राकृतिक कारणले जोसुकै व्यक्ति कुनै पनि बेला अपाङ्गताको अवस्थामा पुग्न सक्छ। त्यसैले अपाङ्गता कुनै सीमित समूहको मुद्दा होइन। यो सम्पूर्ण मानव समुदायको साझा विषय हो। आज म अपाङ्ग जीवन बिताइरहेको छु, भोलि अरू कसैले पनि यस्तै अवस्था भोग्नुपर्ने हुन सक्छ। यही कारणले अपाङ्गता अधिकारलाई मानव अधिकारको अभिन्न अंगका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
अन्त्यमा, म नेपाल सरकार, नीति निर्माताहरू, सामाजिक संस्थाहरू, सञ्चार माध्यमहरू तथा सम्पूर्ण नागरिक समाजसँग हार्दिक अनुरोध गर्न चाहन्छु कि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवनलाई सम्मानजनक, सुरक्षित र आत्मनिर्भर बनाउन ठोस पहल गरियोस्। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई दयाको दृष्टिले होइन, अधिकारको दृष्टिले हेरियोस्। उनीहरूको आवाज सुनियोस्। उनीहरूको आवश्यकता बुझियोस्। उनीहरूलाई समाजको मूलधारमा सम्मानपूर्वक सहभागी गराइयोस्।
अपाङ्गता जीवनमा नचाहँदा नचाहँदै आइपर्ने एउटा जटिल यथार्थ हो। तर उचित नीति, पारिवारिक सहयोग, सामाजिक संवेदनशीलता र राज्यको जिम्मेवार भूमिकाले यस पीडालाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। मानवताको वास्तविक परीक्षा नै कमजोर अवस्थामा रहेका मानिसहरूको सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गर्न सक्नुमा निहित हुन्छ। त्यसैले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु केवल राज्यको दायित्व मात्र होइन, हाम्रो सामूहिक मानवताको पनि कर्तव्य हो।
✍️ लेखक चन्द्रसिंह धामी सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका सहायक प्राध्यापक हुन्।
