कहाँ हरायो होला त्यो बाल्यकालको दशैँ–तिहार?

दिनेश पन्त – बाल्यकालमा मनाइने दशैँ–तिहारको रौनक नै बेग्लै थियो। त्यतिबेला खुसी हुनका लागि ठूला–ठूला सपना चाहिँदैनथे, न त महँगा उपहार, विलासी जीवनशैली र सुविधासम्पन्न घर नै चाहिन्थ्यो। एउटा नयाँ लुगा, हातभरि दक्षिणी, आँगनभरि आफन्त, घरभरि मीठा परिकार अनि मनभरि उमङ्ग यति भए पुग्थ्यो, आफूलाई संसारकै सबैभन्दा भाग्यमानी मानिस ठान्न। खुसीका परिभाषा साना थिए, तर ती खुसीहरूभित्र लुकेको आत्मीयता असाध्यै गहिरो थियो।

दशैँ आउन अझै धेरै दिन बाँकी हुँदा नै मनमा उत्साहका लहरहरू चल्न थाल्थे। असोजको आकाश नीलो हुँदै जाँदा, खेतबारीमा धानका बाला झुल्न थाल्दा र गाउँघरमा चाडपर्वको चर्चा बढ्दै जाँदा मनले दशैँ आएको आभास पाइसकेको हुन्थ्यो। घरआँगन लिपपोत गर्ने, रातो माटोले भित्ता पोत्ने, आँगन सफा गर्ने, घरका कुनाकाप्चा मिलाउने र जमरा राख्ने तयारीमा छुट्टै आनन्द हुन्थ्यो। घर सफा गर्ने काम पनि कुनै बोझजस्तो लाग्दैनथ्यो, किनकि मनमा एउटै उत्सुकता हुन्थ्यो अब केही दिनमै दशैँ आउँदै छ!

नयाँ लुगा लगाउने दिनको प्रतीक्षा झन् कति लामो हुन्थ्यो! पसलबाट ल्याइएको लुगाको पोको बारम्बार खोलेर हेर्ने, लगाएर ऐनामा आफूलाई नियाल्ने अनि दशैँको दिन कहिले आउला भनेर औँला भाँच्दै बस्ने ती क्षणहरू आज पनि सम्झनाको कुनामा ताजै छन्। त्यतिबेला एउटा नयाँ कमीज, एउटा पाइन्ट वा एउटा फ्रकले मनमा ल्याउने खुसीको कुनै तुलना थिएन। आज दराजभरि लुगा हुँदा पनि त्यतिबेलाको एउटा नयाँ लुगाले दिएको आनन्द किन भेटिँदैन होला? सायद वस्तुको मूल्यभन्दा पनि प्रतीक्षाको मिठास ठूलो थियो, अभावबीच प्राप्त हुने सानो खुसीको महत्त्व गहिरो थियो।

दशैँको टीकाको दिन त झन् जीवनकै विशेष दिनजस्तो लाग्थ्यो। बिहानै उठेर नुहाउने, नयाँ लुगा लगाउने, निधारमा रातो टीका र शिरमा जमरा सिउरिने अनि ठूलाबडाको हातबाट आशीर्वाद र दक्षिणी थाप्ने। टीका लगाउने क्रममा पिङ खेल्न जाने योजना बनाउने, साथीहरूसँग भेट्ने कुरा सोच्ने र हातमा आएको दक्षिणी कति भयो भनेर मनमनै हिसाब गर्ने—यी सबैले दशैँलाई अझ रमाइलो बनाउँथे। दक्षिणीको रकम सानो भए पनि त्यसले दिने खुसी असाध्यै ठूलो हुन्थ्यो। त्यो पैसाले के किन्ने, कसरी खर्च गर्ने भन्ने कल्पनाले नै मनमा उत्सवको अर्को संसार खडा गरिदिन्थ्यो।

तर दशैँको रौनक केवल नयाँ लुगा, टीका र दक्षिणीमा सीमित थिएन। यसको वास्तविक सौन्दर्य त परिवारको जमघट, आफन्तको आगमन र घरभरि गुञ्जिने हाँसोमा थियो। टाढाटाढाबाट आफन्तहरू घर आइपुग्दा आँगन भरिन्थ्यो, भान्सामा परिकार पाक्थे, ठूलाबडाका गफ चल्थे र बालबालिकाको चञ्चलताले घरै उज्यालो हुन्थ्यो। कोही पुराना घटना सुनाइरहेका हुन्थे, कोही गाउँघरका खबर सुनाइरहेका हुन्थे, अनि हामी साना केटाकेटीहरू ठूलाका कुराबीच आफ्नै संसारमा रमाइरहेका हुन्थ्यौँ। आज बुझ्दै छु—त्यतिबेला घरमा जम्मा भएका मानिसहरू मात्र थिएनन्, हाम्रो जीवनका सबैभन्दा सुन्दर सम्झनाहरू पनि त्यहीँ जम्मा भइरहेका थिए।

दशैँको रौनक बिस्तारै सेलाउँदै जाँदा तिहारको प्रतीक्षा सुरु हुन्थ्यो। तिहारको आफ्नै जादु थियो फूलहरूको सुगन्ध, दियोको मधुरो उज्यालो, घरआँगनको सरसफाइ, सेलरोटीको बास्ना र देउसी भैलोको गुञ्जन। आजको जस्तो झिलिमिली बत्तीको चमकधमक नभए पनि माटाका दियोले घरआँगनमा छर्ने उज्यालोमा छुट्टै आत्मीयता हुन्थ्यो। घरका झ्याल, ढोका र आँगनमा बलिरहेका दियोहरू हेर्दा लाग्थ्यो, अँध्यारो रात पनि खुसीले मुस्कुराउन सक्छ।

आज पनि सम्झनाको झ्यालबाट बाल्यकालको एउटा तिहारको साँझ स्पष्ट देखिन्छ। साँझ पर्नासाथ साथीहरू जम्मा भएर देउसी खेल्न जाने हतार हुन्थ्यो। कसैले मादल बोकेको हुन्थ्यो, कसैले भट्याउने जिम्मा लिएको हुन्थ्यो, अनि हामी अरूचाहिँ ताली बजाउँदै रमाइलो गर्न तम्तयार हुन्थ्यौँ। दिनभरि प्रतीक्षा गरेको त्यो समय आएपछि मनमा उर्लिने उत्साह शब्दमा बयान गर्न कठिन छ। घरबाट निस्कँदा नै आज कति घरमा पुग्ने होला, कसले कस्तो दक्षिणी देला र कुन घरमा मीठो सेलरोटी खान पाइएला भन्ने कौतूहल मनभरि हुन्थ्यो।

गाउँका घरघरमा पुगेर देउसी खेल्दा पाएको चामल, सेलरोटी र दक्षिणीको खुसी आजको ठूलो उपलब्धिभन्दा पनि अमूल्य लाग्छ। कुनै घरबाट सेलरोटी हातमा पर्दा साथीहरूबीच बाँडेर खाने त्यो आत्मीयता, बाटोमा हाँस्दै जिस्किँदै हिँड्ने ती क्षण र राति घर फर्किँदा पनि मन नअघाएको त्यो उमङ्ग अहिले सम्झँदा मन एकाएक त्यही पुरानो गाउँमा पुग्छ। कसैले रमाइलो भाका हाल्थ्यो, अरूले एकै स्वरमा देउसी भन्थे। मादलको ताल, तालीको आवाज र साथीहरूको हाँसो मिसिँदा गाउँका गल्लीहरू नै जीवन्त हुन्थे।

कहिलेकाहीँ कुनै घरमा धेरैबेर रमाइलो चल्थ्यो, कतै फेरि अर्को टोली भेटिन्थ्यो र हामी झन् उत्साहित हुन्थ्यौँ। समय बितेको पत्तै हुँदैनथ्यो। खुट्टा थाक्थे, शरीर गल्थ्यो, तर मन भने अझै अर्को घर जान खोज्थ्यो। रात गहिरिँदै जाँदा घर फर्किने बेला हुन्थ्यो, तर बाटोमा पनि साथीहरूबीच गफ र हाँसो रोकिँदैनथ्यो। घर पुगेर आमाले, “कहाँसम्म पुगेर आएको?” भनेर सोध्दा उत्साहले भरिएर दिनभरिका कुरा सुनाउँदाको आनन्द पनि कति मीठो थियो! हातमा भएका सामग्री देखाउने, कसले कति दक्षिणी पायो भनेर साथीहरूसँग तुलना गर्ने र भोलि फेरि भेट्ने वाचा गर्दै निदाउने त्यो सानो संसार नै सम्पूर्ण जीवनजस्तो लाग्थ्यो।

आज सम्झँदा लाग्छ, हामीले त्यतिबेला पैसा कमाएका थिएनौँ, ठूला उपलब्धि हासिल गरेका थिएनौँ, तर जीवनका सबैभन्दा धनी क्षणहरू भने त्यही बेला कमाइरहेका रहेछौँ। सेलरोटीको एउटा टुक्रा बाँडेर खाँदा जुन खुसी मिल्थ्यो, त्यो आज महँगो परिकारले पनि दिन सक्दैन। साथीहरूको बीचमा निस्फिक्री हाँस्दा जुन आनन्द आउँथ्यो, त्यो आजको व्यस्त जीवनमा खोजेर पनि भेट्न गाह्रो छ। त्यतिबेला हामीसँग धेरै कुरा थिएनन्, तर एकअर्काका लागि समय थियो, आत्मीयता थियो र साना कुरामा रमाउन सक्ने ठूलो मन थियो।

भाइटीकाको दिन पनि उत्तिकै विशेष हुन्थ्यो। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको माया, सप्तरङ्गी टीका, मखमली र सयपत्रीका माला अनि मिठाई र परिकारले घरमा छुट्टै उल्लास ल्याउँथे। त्यो दिन केवल टीका लगाउने दिन थिएन, सम्बन्धको न्यानोपन महसुस गर्ने अवसर थियो। आज ती क्षण सम्झँदा बुझिन्छ चाडपर्वको वास्तविक रङ फूल र टीकामा मात्र हुँदैन रहेछ, ती रङ त मानिसका मनभित्र बस्दा रहेछन्।

समय सधैँ एउटै रहँदैन। हिजो हामी बालबालिका थियौँ, आज जीवनका जिम्मेवारी बोकेका मानिस भएका छौँ। हिजो अरूले हाम्रो हात समातेर बाटो देखाउँथे, आज आफ्नै परिवारको बाटो सम्हाल्नुपर्ने अवस्था आएको छ। हिजो दशैँमा कति दक्षिणी पाइएला भन्ने उत्सुकता हुन्थ्यो, आज परिवारको खर्च कसरी मिलाउने भन्ने चिन्ता छ। हिजो तिहारमा कुन घरमा देउसी खेल्न जाने भन्ने योजना हुन्थ्यो, आज काम, समय र जिम्मेवारीको हिसाब मिलाउनुपर्ने बाध्यता छ।

हिजो चाडपर्व आउनु भनेको स्वतः खुसी आउनुजस्तै थियो। आज चाडपर्व आउँछन्, तर तिनलाई मनाउनुअघि अनेक कुरा सोच्नुपर्छ। कसैलाई कामबाट बिदा मिल्दैन, कसैलाई घर फर्किने समय मिल्दैन, कोही रोजगारीका लागि परदेशमा छन्, कोही आफ्नै गाउँबाट टाढा सहरमा बसिरहेका छन्। पहिले एउटा आँगनमा जम्मा भएर चाडपर्व मनाउनेहरू आज फरक–फरक ठाउँमा छरिएका छन्। फोन र भिडियो कलबाट अनुहार देख्न सकिन्छ, आवाज सुन्न सकिन्छ, तर सँगै बसेर हाँसेको, एउटै थालबाट खाएको र एउटै आँगनमा रमाएको अनुभूति कहाँबाट ल्याउने?

घरहरू अझ राम्रा बनेका छन्, सडकहरू फराकिला भएका छन्, प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ। तर कहिलेकाहीँ लाग्छ, मानिसहरू भौगोलिक रूपमा नजिक हुँदै गए पनि भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छन्। पहिले भेट्नका लागि लामो बाटो हिँड्नुपर्थ्यो, तर भेट भएपछि मनभरि कुरा हुन्थे। आज एक क्लिकमा कुरा गर्न सकिन्छ, तर मन खोलेर बस्ने फुर्सद भने कम हुँदै गएको छ।

सायद समस्या चाडपर्वमा होइन, हामीभित्र आएको परिवर्तनमा छ। उमेर बढ्दै जाँदा जिम्मेवारी थपिए, चाहना बढे, अपेक्षा बढे र खुसीका मापदण्ड पनि बदलिँदै गए। बाल्यकालमा जुन कुरा पर्याप्त थियो, आज त्यसैलाई सामान्य ठान्छौँ। हिजो सानो उपहार पाउँदा रमाउने मन आज ठूला उपलब्धिहरूको खोजीमा दौडिरहेको छ। हिजो परिवारसँग बस्नु नै उत्सव थियो, आज उत्सव मनाउन पनि सबैको समय मिलाउनुपर्ने अवस्था आएको छ।

तर मनको कुनै कुनामा त्यो पुरानो बालक अझै जीवित छ जो दशैँ आउँदा नयाँ लुगाको प्रतीक्षा गर्छ, तिहार आउँदा साथीहरूसँग देउसी खेल्न आतुर हुन्छ र आमाको हातको खाना खाँदा संसारका सबै दुःख बिर्सन्छ।

कहिलेकाहीँ पुरानो गाउँको बाटो सम्झन्छु। ती बाटाहरू अझै होलान्, ती घरहरू पनि कतै होलान्, आँगनमा दियो बाल्ने हातहरू पनि होलान्। तर ती बाटाहरूमा दौडिने हाम्रो बाल्यकाल कहाँ होला? ती घरघरमा देउसी खेल्दै पुग्ने हाम्रा पाइला कहाँ हराए होलान्? सँगै हाँस्ने, झगडा गर्ने, फेरि मिल्ने र अर्को दिन फेरि सँगै खेल्ने ती साथीहरू आज कहाँ–कहाँ पुगे होलान्?

कसैले आफ्नो परिवार सम्हालिरहेको होला, कसैले परदेशमा पसिना बगाइरहेको होला, कसैले सहरको भीडमा आफ्नो पहिचान खोजिरहेको होला। कोही अझै गाउँमै होला, तर हिजोको जस्तो फुर्सद र निश्चिन्तता सायद उसँग पनि नहोला। जीवनले सबैलाई आ–आफ्नो बाटोमा हिँडाएको छ। समयले हामीलाई छुट्टाछुट्टै दिशामा पुर्‍याएको छ, तर सम्झनाले भने अझै एउटै आँगनमा उभ्याइरहन्छ।

मनले कहिलेकाहीँ ती पुराना साथीहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गराउन चाहन्छ। फेरि एकपटक सँगै बस्न, पुराना कुरा सम्झन, बाल्यकालका शरारतहरू सुनाउन र हाँस्दाहाँस्दै आँखामा आँसु आउने गरी रमाउन चाहन्छ। अहिलेका चिन्ता र जिम्मेवारीलाई केही घण्टाका लागि बिर्सेर फेरि त्यही पुरानो संसारमा हराउन चाहन्छ।

तर जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही रहेछ जुन क्षणमा हामी रमाइरहेका हुन्छौँ, त्यतिबेला त्यसको वास्तविक मूल्य बुझ्दैनौँ। समय बितेपछि मात्र थाहा हुन्छ, हामीले सामान्य ठानेका ती दिनहरू नै जीवनका सबैभन्दा असाधारण दिन रहेछन्। हिजोका सामान्य भेटघाटहरू आज दुर्लभ अवसर भएका छन्, हिजोका सामान्य हाँसोहरू आज अमूल्य सम्झना बनेका छन् र हिजोको साधारण आँगन आज मनको सबैभन्दा प्रिय ठाउँ बनेको छ।

कहिलेकाहीँ मनले समयसँग एउटा असम्भव अनुरोध गर्छ हे समय! यदि तिम्रो हातमा सम्भव छ भने मलाई एकपटक मात्रै बाल्यकालमा फर्काइदेऊ। मलाई फेरि त्यही पुरानो घरमा पुर्‍याइदेऊ, जहाँ दशैँ आउनुअघि नै मन उत्साहित हुन्थ्यो। फेरि आमाको हातको मीठो खाना खान देऊ, फेरि नयाँ लुगा लगाएर आँगनमा दौडिन देऊ, फेरि ठूलाबडाको हातबाट टीका र आशीर्वाद थाप्न देऊ।

मलाई फेरि त्यही तिहारको साँझमा पुर्‍याइदेऊ, जहाँ साथीहरू ढोकामा जम्मा भएर देउसी खेल्न तयार हुन्थे। फेरि मादलको तालमा ताली बजाउन देऊ, फेरि गाउँका गल्लीहरूमा दौडिन देऊ, फेरि सेलरोटी बाँडेर खान देऊ र राति घर फर्केर आमालाई दिनभरिका कथा सुनाउन देऊ।

यसपटक म त्यो समयलाई सामान्य ठान्नेछैनँ। आमाको आवाजलाई ध्यान दिएर सुन्नेछु, बाबाको अनुहारलाई मनभरि सम्झनेछु, आफन्तसँग अलि बढी समय बिताउनेछु र साथीहरूसँगका ती क्षणहरूलाई सकेसम्म लामो बनाउन खोज्नेछु। कसैको हतारलाई हतारले जवाफ दिनेछैनँ, कुनै सानो खुसीलाई सामान्य ठान्नेछैनँ। मलाई थाहा हुनेछ यी क्षणहरू फेरि फर्केर आउने छैनन्।

तर अफसोस, समयले कसैका लागि आफ्नो गति रोक्दैन। बितेका दिनहरूलाई फर्काएर ल्याउन सकिँदैन। हामी पुरानो गाउँमा पुग्न सक्छौँ, पुरानो घरको ढोका छुन सक्छौँ, बाल्यकालका साथीहरू भेट्न पनि सक्छौँ, तर त्यही उमेर, त्यही निश्चिन्तता र त्यही अनुभूति पुनः प्राप्त गर्न सक्दैनौँ। किनकि बाल्यकाल कुनै ठाउँ मात्र होइन, त्यो त जीवनको एउटा अवस्था हो जहाँ मन हलुका हुन्छ, कल्पना असीमित हुन्छ र सानो कुरामा पनि संसार अटाउँछ।

सायद बाल्यकाल हराएको छैन, त्यो त हाम्रो समयको कुनै पुरानो पानामा सुरक्षित छ। दशैँको जमरामा, तिहारको दियोमा, सेलरोटीको बास्नामा, मादलको तालमा र गाउँका पुराना बाटाहरूमा त्यसका केही अंश अझै बाँकी छन्। कहिलेकाहीँ कुनै पुरानो गीत सुन्दा, कुनै परिचित अनुहार देख्दा वा चाडपर्वको साँझमा कतै देउसीको आवाज सुनिँदा ती सम्झनाहरू अचानक जाग्छन्। केही क्षणका लागि मन फेरि त्यही बाल्यकालमा पुग्छ, जहाँ खुसी सहज थियो र जीवन सुन्दर।

आज पनि दशैँ तिहार आउँछन्। घरमा टीका लाग्छ, दियो बल्छ, फूल फुल्छन् र चाडपर्वका शुभकामना साटासाट हुन्छन्। तर यी सबैबीच मनले खोजिरहेको कुरा सायद बाहिर कतै छैन। त्यो त हामीभित्रै छ पुराना सम्बन्धहरूको न्यानोपनमा, सँगै बिताएका क्षणहरूको मिठासमा र आफूले कहिल्यै फर्केर पाउन नसक्ने ती दिनहरूको सम्झनामा।

त्यसैले यसपालि दशैँ–तिहार आउँदा केवल घर सजाउने होइन, मन पनि सजाऔँ। केवल नयाँ लुगा किन्ने होइन, पुराना सम्बन्धहरूलाई पनि नयाँ आत्मीयता दिऔँ। केवल दियो बाल्ने होइन, मनभित्र टाढिँदै गएका मानिसहरूसँगको सम्बन्धमा पनि उज्यालो भरौँ। सम्भव भए पुराना साथीहरूलाई फोन गरौँ, आफन्तसँग केही समय बसौँ, आमाबाबुसँग मन खोलेर कुरा गरौँ र परिवारसँग बिताउन सकिने क्षणहरूलाई अमूल्य ठानौँ। किनकि हामी बाल्यकालमा फर्किन सक्दैनौँ, तर बाल्यकालले सिकाएको आत्मीयता आजको जीवनमा फेरि बाँच्न सक्छौँ। हामीले बितेका दिनहरू फिर्ता ल्याउन सक्दैनौँ, तर आजका दिनहरू भोलिको सुन्दर सम्झना बन्ने गरी बाँच्न अवश्य सक्छौँ।

आज पनि मनको कुनै कुनामा दशैँको जमरा हरियो छ, तिहारको दियो बलिरहेको छ र देउसी भैलोको आवाज गुञ्जिरहेको छ। त्यही उज्यालोमा म आफ्नो बाल्यकाल देख्छु, ती पुराना अनुहारहरू सम्झन्छु र मनमनै मुस्कुराउँछु। आँखामा सम्झनाको ओस टिलपिलाउँछ, तर ओठमा एउटा मीठो मुस्कान पनि आउँछ किनकि ती दिनहरू बिते पनि मैले तिनलाई बाँच्ने सौभाग्य पाएको थिएँ। अहो! फेरि एकपटक बालक बन्न पाए, फेरि एकपटक त्यही दशैँ तिहार बाँच्न पाए! फेरि त्यही पुरानो आँगनमा साथीहरूसँग रमाउन पाए, आमाको आवाज सुन्दै घर फर्किन पाए र कुनै चिन्ताबिना निदाउन पाए सायद जीवनले अर्को कुनै ठूलो खुसी माग्ने थिएन।

तर समय फर्किनेछैन। जीवन अघि बढिरहनेछ। दशैँ तिहार फेरि आउनेछन् र जानेछन्। हामी पनि उमेरसँगै अघि बढिरहनेछौँ। तर मनको कुनै गहिरो कुनामा त्यो सानो बालक सधैँ जीवित रहनेछ, जसका लागि दशैँ भनेको नयाँ लुगाको उत्साह थियो, तिहार भनेको देउसीको रमाइलो थियो र जीवन भनेको परिवार, साथीभाइ र साना–साना खुसीहरूको सुन्दर संसार थियो। किनकि जीवनमा केही समय यस्ता हुन्छन्, जसलाई हामी बाँचिरहेका बेला सामान्य ठान्छौँ, तर बितिसकेपछि थाहा पाउँछौँ ती त हाम्रो जीवनका सबैभन्दा असाधारण र अमूल्य दिनहरू रहेछन्। आज म फेरि आफैँलाई सोध्छु कहाँ हरायो होला त्यो बाल्यकाल? कहाँ गए होलान् ती निष्कपट हाँसोहरू? कहाँ छुटे होलान् ती रमाइला साँझहरू? सायद ती कतै हराएका छैनन्। ती त समयको गहिराइमा लुकेर बसेका छन्, सम्झनाको स्पर्श पर्खिरहेका छन्। र जब जब दशैँ तिहार आउँछ, ती सम्झनाहरू फेरि बिस्तारै ब्युँझिन्छन् र मनको ढोकामा आएर उभिन्छन्। त्यतिबेला लाग्छ बाल्यकाल टाढा अवश्य पुगेको छ, तर मनबाट कहिल्यै गएको छैन।

समयले बाल्यकाल खोस्यो, जिम्मेवारीले निश्चिन्तता खोस्यो, जीवनको दौडले साथीहरूलाई टाढा पुर्‍यायो; तर ती सुनौला दिनहरूको सम्झना आज पनि मनको सबैभन्दा सुन्दर कुनामा सुरक्षित छ। र सायद जीवनको सबैभन्दा मीठो पीडा पनि यही हो फर्केर जान नसकिने ठाउँलाई सबैभन्दा बढी सम्झिरहनु, फेरि भेट्न नसकिने क्षणहरूलाई मनभरि सजाइरहनु र बितिसकेको समयलाई आज पनि आफ्नो सबैभन्दा प्रिय सम्पत्ति ठानिरहनु। अहो, त्यो बाल्यकाल! त्यो दशैँ! त्यो तिहार! त्यो बेफिक्रीको जीवन! फेरि एकपटक त्यही समय फर्केर आउन पाए कति रमाइलो हुन्थ्यो होला!