खेम राज विष्ट (कञ्चनपुर) – जीवनको सबैभन्दा ठूलो सत्य परिवर्तन हो। परिवर्तन प्रकृतिको स्वाभाविक प्रक्रिया भएकाले समाज पनि निरन्तर परिवर्तनको यात्रामा अघि बढिरहन्छ। तर परिवर्तनले केवल बाहिरी स्वरूप मात्र बदल्दैन; यसले मानिसको सोच, सम्बन्ध, व्यवहार र जिम्मेवारीबोधलाई पनि प्रभावित गर्छ। त्यसैले परिवर्तनलाई केवल देखिने परिवर्तनका आधारमा होइन, त्यसले हाम्रो जीवन र समाजलाई कता डोर्याउँदै छ भन्ने दृष्टिले बुझ्न आवश्यक छ।
आज हामीले ज्ञान, शिक्षा, सूचना र अवसरका आधारमा हेर्ने हो भने धेरै दूरी पार गरिसकेका छौँ। यी कुराहरुलाई नियालेर हेर्दाखेरि संसार सानो भएको अनुभूति हुन्छ। अहिलेको नयाँ पुस्ताले अघिल्ला पुस्ताले कल्पना गर्न नसकेका सम्भावना देखिरहेका छन। तर यति धेरै उपलब्धिबीच पनि मनमा एउटा जिज्ञासा बारम्बार उठ्छ, के हामी साँच्चै पहिलेभन्दा बढी सचेत, बढी सहिष्णु र बढी उत्तरदायी बनेका छौँ ?
सायद यही ठाउँबाट आजको समाजको आत्मपरीक्षण सुरु हुन्छ। “शिक्षित हुनु र सचेत हुनु एउटै कुरा होइन।” ज्ञानले सोच्ने क्षमता दिन सक्छ, तर सही र गलत छुट्याउने विवेक, अरूको पीडा महसुस गर्ने संवेदना र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व आफैँ जन्मिँदैन। त्यसका लागि परिवार, शिक्षा, संस्कृति र व्यक्तिगत अनुभवको निरन्तर अभ्यास आवश्यक पर्छ। त्यसैले समाजको वास्तविक विकास तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब शिक्षा, चेतना, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्व एकअर्काका पूरक बन्छन्।
१.परिवर्तनको नयाँ अनुहार
हरेक युगले समाजलाई फरक ढंगले परिभाषित गरेको छ। परिवर्तनलाई रोक्ने शक्ति कसैसँग छैन। हिजोको समाज आफ्नै सीमाभित्र बाँधिएको थियो। परम्परा बलियो थियो, तर अवसर सीमित थिए। आजको समाज खुला छ। नयाँ सम्भावना छन्, नयाँ अनुभव छन्, नयाँ सपना छन्। त्यसैले पुरानोलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु वा नयाँलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्नु दुवै अतिवादी सोच हुन सक्छ।
हरेक युगले आफ्नै चुनौती बोकेको हुन्छ। हिजो विभेद र रूढिवाद ठूलो चुनौती थियो भने आज तीव्र परिवर्तनसँगै बढ्दो व्यक्तिवाद, सम्बन्धमा आएको दूरी र पहिचानको अन्योल नयाँ चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। परिवर्तनलाई दोष दिएर समाधान खोजिँदैन। प्रश्न परिवर्तनको होइन, त्यसलाई कसरी आत्मसात् गर्ने भन्ने हो। परिवर्तनले अवसर पनि दिन्छ र परीक्षा पनि लिन्छ। त्यसलाई सही दिशामा डोर्याउने जिम्मेवारी भने अन्ततः मानिसकै हो।
२. संसार नजिकियो, सम्बन्ध किन टाढिँदै गए?
आज दूरी नाप्ने तरिका बदलिएको छ। कुनै समय दिनौँ लाग्ने यात्रा केही घण्टामै पूरा हुन्छ। केही सेकेन्डमै टाढाको मानिससँग संवाद गर्न सकिन्छ। ज्ञान, सूचना र अवसरको पहुँच पहिलेभन्दा धेरै फराकिलो भएको छ। यी उपलब्धि आधुनिक समाजका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।
तर अर्को यथार्थ पनि हामीले स्वीकार्नैपर्छ। मानिसहरू एकअर्कासँग सम्पर्कमा धेरै छन्, तर सम्बन्धमा त्यति गहिराइ अनुभव हुँदैन। एउटै घरभित्र पनि सबै आ–आफ्नै संसारमा व्यस्त देखिन्छन्। कुराकानीको समय घट्दै गएको छ, सुन्ने धैर्य कम हुँदै गएको छ, र साझा अनुभूति बाँड्ने अवसर पनि सीमित बन्दै गएको छ।
यसका लागि माध्यमलाई दोष दिनुभन्दा हाम्रो प्रयोग गर्ने शैलीतर्फ फर्केर हेर्न आवश्यक छ। समस्या साधनमा होइन, त्यसलाई प्रयोग गर्ने चेतनामा छ। कुनै पनि साधनले मानिसलाई जोड्न पनि सक्छ र टाढ्याउन पनि सक्छ। निर्णय अन्ततः प्रयोगकर्ताको सोचले गर्छ।
प्रश्न यति मात्र हो, हामीले सुविधा बढाउने क्रममा आत्मीयता हराउँदै त छैनौँ? यदि प्रगतिको यात्राले मानवीय सम्बन्धलाई कमजोर बनायो भने त्यो उपलब्धि अपूरो रहन्छ। समाजलाई अगाडि बढाउने शक्ति केवल नयाँ आविष्कार होइन, एकअर्काप्रतिको विश्वास पनि हो।
३.युवापुस्ताको मनमा बढ्दो अन्योल
हरेक समाजले आफ्नो भविष्य युवाको आँखामा खोज्छ। त्यसैले युवाको सोच, सपना र दृष्टिकोणले भोलिको समाज कस्तो बन्छ भन्ने संकेत दिन्छ। आजका युवासँग सम्भावनाको कमी छैन। उनीहरूले संसारलाई नजिकबाट देखेका छन्, नयाँ ज्ञान सिक्ने अवसर पाएका छन् र आफ्ना क्षमतालाई विश्वस्तरमा प्रस्तुत गर्ने वातावरण पनि विस्तार हुँदै गएको छ।
तर सम्भावना बढेसँगै दबाब पनि बढेको छ। सफलताको परिभाषा यति साँघुरो बनाइएको छ कि धेरै युवाले आफ्नै जीवनलाई अरूको उपलब्धिसँग तुलना गर्न थालेका छन्। बाहिरी प्रशंसा प्राप्त गर्न सजिलो भएको छ, तर आफ्नै मनसँग सन्तुष्ट रहन भने झन् कठिन बन्दै गएको छ। यही कारण धेरैले आफ्नो वास्तविक पहिचानभन्दा बाहिरी छविलाई बढी महत्त्व दिन थालेका छन्।
सूचना धेरै हुँदैमा जीवनबोध पनि गहिरो हुन्छ भन्ने छैन। पुस्तकले ज्ञान दिन सक्छ, तर जीवन बुझ्ने क्षमता अनुभव, संवाद र आत्मचिन्तनबाट विकसित हुन्छ। यही कारण शिक्षित हुनु र सचेत हुनु एउटै कुरा होइन। समाजलाई प्रमाणपत्र भएका मानिसभन्दा विवेक भएका नागरिक बढी आवश्यक पर्छ।
युवालाई केवल भविष्यका जिम्मेवार नागरिक भनेर प्रतीक्षा गर्ने होइन, वर्तमानकै परिवर्तनका साझेदारका रूपमा विश्वास गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई आलोचना मात्र होइन, सही दिशा, सकारात्मक अवसर र आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्ने वातावरण पनि आवश्यक छ। जब युवाको ऊर्जा व्यक्तिगत सफलतासँगै सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडिन्छ, तब परिवर्तनले केवल नयाँ पुस्ता होइन, समग्र समाजलाई नै सही दिशातर्फ डोर्याउन सक्छ।
४.संस्कृतिबाट टाढिँदै समाज, पहिचानको संकट
कुनै समाजको वास्तविक पहिचान उसको आर्थिक अवस्था वा भौतिक संरचनाले मात्र तय गर्दैन। त्यसको आत्मा भाषा, संस्कृति, संस्कार, सामूहिक स्मृति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनदर्शनमा बसिरहेको हुन्छ।
संस्कृति भनेको केवल चाडपर्व मनाउने परम्परा होइन; त्यो हामीले संसारलाई हेर्ने दृष्टि, सम्बन्धलाई बुझ्ने तरिका र सँगै बाँच्ने अभ्यास पनि हो।
तर परिवर्तनको तीव्र गतिसँगै आफ्नै सांस्कृतिक आधारलाई गौण ठान्ने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। नयाँ कुरा सिक्नु र नयाँपनलाई स्वीकार गर्नु आवश्यक छ, तर त्यसका नाममा आफ्नै मौलिक पहिचानलाई कमजोर बनाउनु बुद्धिमानी होइन। आफ्नै भाषा बोल्न हिच्किचाउने, आफ्नै संस्कारलाई पुरानो भनेर अस्वीकार गर्ने र स्थानीय ज्ञानलाई कम मूल्य दिने सोचले समाजलाई आधुनिकभन्दा बढी अस्थिर बनाउँछ। हामीले नयाँ अवसरलाई अँगाल्नुपर्छ, तर आफ्नै पहिचान गुमाएर होइन। हामीले व्यक्तिगत सफलता खोज्नुपर्छ, तर सामाजिक जिम्मेवारी बिर्सेर होइन।
यही क्रममा परिवारभित्रको संवाद पनि क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। एउटै घरमा बस्ने पुस्ताहरूबीच अनुभव आदानप्रदान घट्दै जाँदा बुझाइको दूरी बढ्नु स्वाभाविक हुन्छ। बुढापाकाले युवालाई नबुझेको गुनासो गर्छन्, युवाले आफूलाई कसैले नबुझेको अनुभव गर्छन्। संवादको ठाउँ अनुमानले लिन थालेपछि सम्बन्धमा न्यानोपनभन्दा दूरी बढ्न थाल्छ।
संस्कृतिलाई जोगाउनु भनेको विगतमा फर्किनु होइन; विगतबाट शक्ति लिएर भविष्य निर्माण गर्नु हो। आधुनिक सोच र मौलिक पहिचानबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्ने समाजले मात्र परिवर्तनलाई आत्मविश्वासका साथ आत्मसात् गर्न सक्छ।
५.सहअस्तित्व किन चुनौती बन्दै गएको छ?
आजको समाजलाई गहिरिएर हेर्दा केही प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा मनमा उब्जिन्छन्। किन मानिस शिक्षित हुँदै जाँदा पनि असहिष्णुता बढेको अनुभव हुन्छ? किन सुविधा बढे पनि आत्मीयता घट्दै गएको महसुस हुन्छ? किन सूचना बढे पनि विवेकको प्रयोग कमजोर देखिन्छ? किन धेरै मानिस आफ्नो वास्तविक अस्तित्वभन्दा फरक छवि निर्माण गर्न व्यस्त देखिन्छन्? र किन व्यक्तिवादले सामूहिक जिम्मेवारीलाई बिस्तारै पछाडि धकेलिरहेको छ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर केवल आर्थिक अवस्था, शिक्षाको पहुँच वा नयाँ जीवनशैलीमा खोजेर पुग्दैन। यसको केन्द्रमा उत्तरदायी चेतनाको अभाव देखिन्छ। ज्ञान बढ्नु सकारात्मक कुरा हो, तर ज्ञानले मानवीय मूल्यलाई साथ नदिए त्यसले अहंकार पनि जन्माउन सक्छ। शिक्षाले संवेदनशीलता सिकाएन भने प्रमाणपत्रको संख्या बढे पनि समाज परिपक्व बन्दैन।
सहअस्तित्व भनेको एउटै ठाउँमा बस्नु मात्र होइन; फरक विचारलाई सम्मान गर्न सक्नु, असहमतिसँग पनि सभ्य संवाद गर्न सक्नु र व्यक्तिगत हितभन्दा माथि उठेर साझा हितलाई महत्त्व दिन सक्नु हो। समाज बलियो त्यतिबेला बन्छ, जब मानिसले “म” भन्दा “हामी” को अर्थ बुझ्न थाल्छ।
आज सामाजिक संवेदना विस्तारै कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुनुको एउटा कारण यही हो। हामी अरूको सफलतासँग आफूलाई तुलना गर्न धेरै समय खर्च गर्छौँ, तर अरूको पीडा बुझ्न भने कम समय निकाल्छौँ। हामी आफ्नो अधिकारको चर्चा धेरै गर्छौँ, तर जिम्मेवारीको कुरा गर्दा प्रायः मौन बस्छौँ। यही असन्तुलनले सहअस्तित्वलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको हो।
६. साझा जिम्मेवारी
परिवर्तनलाई सही दिशामा लैजान सबैको साझा जिम्मेवारी आवश्यक छ। त्यसका लागि शिक्षाले ज्ञानसँगै चेतना, नैतिकता र जिम्मेवारीको भावना पनि विकास गर्नुपर्छ। परिवार र विद्यालयले सम्मान, अनुशासन, सहकार्य र राम्रो व्यवहारको संस्कार सिकाउनुपर्छ। प्रविधि हाम्रो जीवनलाई सहज बनाउने साधन हो, त्यसैले यसको प्रयोग जिम्मेवारीपूर्वक हुन आवश्यक छ। युवाले आफ्नो ऊर्जा र सिर्जनशीलतालाई व्यक्तिगत सफलतामा मात्र होइन, सामाजिक हितमा पनि लगाउनुपर्छ। संस्कृति केवल परम्परामा सीमित नभई हाम्रो दैनिक व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ। राज्य, समुदाय र नागरिकले आ–आफ्नो भूमिका इमानदारीका साथ पूरा गर्न सके मात्र परिवर्तन सबैका लागि अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।
अन्त्यमा, समयसँगै आउने परिवर्तनलाई सकारात्मक सोच र व्यवहारमा आत्मसात् गर्न सक्यौँ भने त्यसले ल्याएका चुनौतीहरूलाई पनि अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। समुन्नत जीवनको परिचय केवल भौतिक विकासले होइन, मानिसबीचको विश्वास, मानवीय मूल्य, सामाजिक संवेदना, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको संस्कृतिले दिन्छ। “त्यसका लागि शिक्षाले ज्ञानलाई व्यवहारसँग जोड्दै समाजप्रति उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्नुपर्छ।” नेपालजस्तो विविधताले भरिएको देशमा एकअर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्दै मिलेर अघि बढ्न सके परिवर्तन अन्योलको कारण होइन, आशा, एकता र साझा समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।
