डम्मर सिंह साउद – नेपालको समकालीन राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा यो समय केवल सत्ता परिवर्तनको होइन, जनचेतनाको गहिरो परिवर्तनको समय पनि हो भन्ने स्पष्ट देखिन्छ। लामो समयदेखि नेपाली राजनीति विभिन्न उतारचढाव, संघर्ष, आशा र निराशाको चक्रबाट गुज्रिँदै आएको छ। बहुदलीय लोकतन्त्र पुनर्स्थापना भएको दशकौं बितिसक्दा पनि जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, पारदर्शिता, समानता र समृद्धि भने व्यवहारमा पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। यस्तै परिस्थितिमा फाल्गुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचनको प्रारम्भिक परिणामले नेपाली राजनीतिको नयाँ दिशातर्फ संकेत गरेको देखिन्छ। प्रारम्भिक नतिजा अनुसार राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले धेरै क्षेत्रमा अग्रता लिँदै भारी बहुमत प्राप्त गर्ने संकेत देखिएको छ। दुई तिहाइभन्दा बढी क्षेत्रमा सो पार्टीले अग्रता कायम राखेको तथ्यले नेपाली जनताको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनलाई प्रष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ।
नेपाली समाजले पछिल्ला तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि राजनीतिक अस्थिरता, सत्ता केन्द्रित स्वार्थ, भ्रष्टाचार र संस्थागत कमजोरीको प्रभाव झेल्दै आएको छ। २०४६ सालपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना भयो, त्यसपछि गणतन्त्र स्थापना भयो, नयाँ संविधान पनि जारी भयो। यी सबै परिवर्तनहरूले नेपाली समाजमा ठूलो आशा जन्माएका थिए। तर व्यवहारिक रूपमा हेर्दा राज्य सञ्चालनको संस्कार र राजनीतिक व्यवहारमा अपेक्षित सुधार देखिन सकेन। सत्तामा पुग्ने होडबाजी, व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थ, र संस्थाहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण राज्य प्रणाली कमजोर बन्दै गयो भन्ने गुनासो व्यापक रूपमा सुन्न पाइयो। यही कारणले जनताको मनमा पुराना राजनीतिक दलहरूप्रति निराशा बढ्दै गयो।
विशेष गरी शिक्षा, प्रशासन, स्वास्थ्य, न्याय प्रणाली लगायतका क्षेत्रमा देखिएको राजनीतिक भागबण्डा र हस्तक्षेपले राज्य सञ्चालनको विश्वसनीयता नै प्रश्नमा पारेको छ। शिक्षक, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी, पत्रकार लगायत विभिन्न पेशागत क्षेत्रमा पनि राजनीतिक दलहरूको प्रभाव बढ्दै गएको अनुभव आम नागरिकले गरेका छन्। जब कुनै संस्थाको निर्णय योग्यता, क्षमता र निष्पक्षताका आधारमा नभई दलगत सम्बन्धका आधारमा हुन थाल्छ, तब त्यहाँ संस्थागत विकास कमजोर हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा पनि यही समस्या लामो समयदेखि देखिँदै आएको छ। फलस्वरूप योग्य र सक्षम व्यक्तिहरूले अवसर नपाउने, नातावाद र कृपावादले प्राथमिकता पाउने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यस्ता विकृतिहरूका कारण नेपाली समाजमा असन्तोष विस्तारै बढ्दै गयो। भ्रष्टाचार, अनियमितता, नातावाद, प्रशासनिक ढिलासुस्ती, विकास निर्माणमा पारदर्शिताको अभाव जस्ता समस्याले जनताको दैनिकीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दै आएका छन्। आम नागरिकले राज्यबाट अपेक्षा गर्ने आधारभूत सेवा प्राप्त गर्न पनि कहिलेकाहीँ कठिनाइ भोग्नुपरेको अवस्था छ। राज्य प्रणालीले नागरिकप्रति उत्तरदायी बन्न नसकेको अनुभूति व्यापक रूपमा फैलिएको छ। यही पृष्ठभूमिमा नयाँ राजनीतिक विकल्पप्रति आकर्षण बढ्नु स्वाभाविक नै हो।
फाल्गुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचनको प्रारम्भिक परिणामले देखाएको संकेत यही जनभावनाको प्रतिफल हो भन्ने देखिन्छ। धेरै क्षेत्रमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले अग्रता लिँदै भारी बहुमतको संकेत दिएको छ। यो केवल एउटा पार्टीको सफलता मात्र होइन, नेपाली जनताको मनमा बसेको परिवर्तनको चाहनाको अभिव्यक्ति पनि हो। मतदाताले आफ्नो अमूल्य मत प्रयोग गर्दा केवल उम्मेदवार मात्र होइन, पुरानो राजनीतिक संस्कार र अभ्यासलाई पनि मूल्यांकन गरेका छन् भन्ने बुझ्न सकिन्छ। लामो समयदेखि जनताको विश्वास र भावनामाथि प्रहार भएको अनुभूति जनतामा थियो भन्ने कुरा यस निर्वाचन परिणामले झन् स्पष्ट गरेको छ।
विगत करिब ३४ वर्षको राजनीतिक यात्रामा विभिन्न दलहरू सत्तामा पुगे, सरकार गठन भए र परिवर्तन भए। तर जनताले अपेक्षा गरेको स्तरमा सुशासन र विकासको अनुभूति गर्न सकेनन् भन्ने आलोचना बारम्बार उठ्दै आएको छ। यसैले यसपटक मतदाताले नयाँ विकल्प रोज्ने साहस देखाएको देखिन्छ। लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष नै यही हो कि जनताले आफ्नो मतमार्फत सत्ता परिवर्तनको सन्देश दिन सक्छन्। निर्वाचन परिणामले देखाएको संकेत यही लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रमाण पनि हो।
यद्यपि कुनै पनि नयाँ राजनीतिक शक्तिको सफलता केवल चुनाव जितेर मात्र सुनिश्चित हुँदैन। वास्तविक चुनौती भनेको शासन सञ्चालनको व्यवहारिक पक्षमा देखिन्छ। जनताले दिएको विश्वासलाई व्यवहारमा परिणत गर्न सक्नु नै सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्राप्त गर्ने देखिएको भारी जनसमर्थनलाई यदि सही दिशामा प्रयोग गर्न सकियो भने देशमा सकारात्मक परिवर्तनको सम्भावना अवश्य छ। तर यदि त्यो विश्वासलाई उचित रूपमा उपयोग गर्न सकिएन भने जनताको निराशा झन् गहिरो हुन सक्छ।
जनताको अपेक्षा अहिले निकै स्पष्ट देखिन्छ। उनीहरू न्याय, समानता, पारदर्शिता र योग्यता आधारित प्रणाली चाहन्छन्। राज्य सञ्चालनमा इमानदारी र उत्तरदायित्वको संस्कृति स्थापित होस् भन्ने उनीहरूको चाहना छ। विकासका योजनाहरू कागजमा मात्र नभई व्यवहारमा पनि प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन होऊन् भन्ने अपेक्षा छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा ठोस सुधार होस् भन्ने जनभावना प्रबल छ।
यदि बन्दै गरेको बालेन सरकारले जनताको यही भावना बुझेर काम गर्न सक्यो भने नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ। सरकार सञ्चालन गर्दा व्यक्तिगत वा दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिन सक्नु अत्यन्त आवश्यक छ। राजनीतिक नेतृत्वले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र निष्ठाको उदाहरण प्रस्तुत गर्न सके मात्र जनताको विश्वास कायम रहन्छ। जनताले दिएको जनादेशलाई सत्ता र शक्ति प्रदर्शनको माध्यम होइन, जिम्मेवारीको अवसरका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।
राज्य सञ्चालनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा संस्थागत सुधार हो। सुशासन केवल भाषण वा नाराबाट स्थापित हुँदैन, यसको लागि स्पष्ट नीति, प्रभावकारी कार्यान्वयन र निरन्तर निगरानी आवश्यक हुन्छ। प्रशासनिक सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सेवा प्रवाहमा पारदर्शिता, र योग्यता आधारित नियुक्ति प्रणाली जस्ता विषयहरूलाई प्राथमिकता दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। जब राज्यका संस्थाहरू बलिया हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र पनि बलियो हुन्छ।
नेपालजस्तो विविधतापूर्ण समाजमा समानता र न्यायको भावना स्थापित गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। राज्यका अवसरहरू सबै नागरिकका लागि समान रूपमा उपलब्ध हुनुपर्छ। कुनै पनि व्यक्ति वा समूहले राजनीतिक सम्बन्धका आधारमा विशेष सुविधा पाउने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। यही नै वास्तविक लोकतान्त्रिक संस्कारको आधार हो।
यसका साथै शिक्षा क्षेत्रको सुधार पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो। शिक्षा प्रणालीलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त गर्दै गुणस्तरीय र समान अवसरमा आधारित बनाउनु आवश्यक छ। राजनीतिक दल निकटका शिक्षक, प्राध्यापक, कर्मचारी र विद्यार्थी संगठनहरूको माध्यमबाट शिक्षा क्षेत्रमा हुने राजनीतिक भागबण्डा र हस्तक्षेपको अन्त्य गर्न राजनीतिक दल निकटका संघसंगठनहरू खारेज गर्नु आवश्यक देखिन्छ। शिक्षामा सुधार बिना दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक विकास सम्भव हुँदैन। त्यसैले शिक्षा क्षेत्रमा योग्यता र दक्षतामा आधारित नीति र व्यवस्थापन आवश्यक छ।
नेपालको आर्थिक विकासका सन्दर्भमा पनि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ। युवाहरूको विदेश पलायन बढ्दै गएको अवस्था छ। रोजगारीका अवसर सीमित हुँदा धेरै युवा विदेश जान बाध्य भएका छन्। यदि राज्यले स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्न सक्यो भने युवाशक्ति देशको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। उद्योग, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ।
यति ठूलो जनसमर्थन प्राप्त भएपछि सरकारको जिम्मेवारी अझ बढ्छ। जनताले केवल परिवर्तनको वाचा होइन, व्यवहारिक परिवर्तन हेर्न चाहन्छन्। यदि नयाँ नेतृत्वले पनि पुरानै शैली दोहोर्यायो भने जनताको विश्वास फेरि कमजोर हुन सक्छ। लोकतन्त्रमा जनमत स्थायी हुँदैन, यो सधैं परिवर्तनशील हुन्छ। त्यसैले जनताको विश्वास कायम राख्न निरन्तर इमानदार प्रयास आवश्यक हुन्छ।
इतिहासले देखाएको छ कि जनताले परिवर्तनको अवसर बारम्बार दिएका छन्। तर ती अवसरहरूलाई सही ढंगले उपयोग गर्न नसक्दा निराशा पनि जन्मिएको छ। यसपटकको जनादेशलाई त्यसैगरी खेर जान दिनु हुँदैन भन्ने अपेक्षा व्यापक रूपमा देखिन्छ। राजनीतिक नेतृत्वले आत्मसमिक्षा गर्दै नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
यदि जनताको भावना अनुरूप काम गर्न सकियो भने नेपालमा सुशासन र समृद्धिको वातावरण विस्तारै स्थापित हुन सक्छ। पारदर्शी प्रशासन, प्रभावकारी विकास योजना, सामाजिक न्याय र समान अवसरले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। नागरिक र राज्यबीचको विश्वास बलियो हुन सक्छ।
तर यदि जनताको अपेक्षा विपरीत काम भयो भने परिणाम पनि स्पष्ट छ। लोकतन्त्रमा मतदाताले आफ्नो निर्णय बदल्न धेरै समय लाग्दैन। त्यसैले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका लागि यो समय अवसर मात्र होइन, गम्भीर जिम्मेवारीको समय पनि हो। अर्को निर्वाचनमा जनताको विश्वास कायम राख्न अहिलेको कार्यशैली निर्णायक हुनेछ।
त्यसैले यो निर्वाचन परिणाम केवल एउटा राजनीतिक घटना मात्र होइन, नेपाली समाजको चेतनामा आएको परिवर्तनको संकेत पनि हो। नागरिकहरू अहिले पहिलेभन्दा बढी सचेत र विवेकी बन्दै गएका छन्। उनीहरू आफ्नो मतको मूल्य बुझ्न थालेका छन्। यही चेतनाले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।
यदि राज्य सञ्चालनमा इमानदारी, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व स्थापित हुन सक्यो भने नेपालमा सुशासन र समृद्धिको सपना साकार हुन सक्छ। जनताको यही अपेक्षा अहिलेको नयाँ राजनीतिक परिस्थितिको केन्द्रमा रहेको देखिन्छ। सबै क्षेत्रमा छिट्टै सुशासन र समृद्धिको अनुभूति हुने वातावरण बनोस् भन्ने कामना सम्पूर्ण नेपालीको साझा चाहना बनेको छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, लामो समयदेखि पुराना राजनीतिक दलहरूको राष्ट्र र जनहित विपरीत गतिविधिहरूको कारणले नेपाली जनताले भोगिरहेको विभेद, अन्याय, अत्याचार, नातावाद, कृपावाद, भ्रष्टाचार, हरेक क्षेत्रमा राजनीतिक भागबण्ड र हस्तक्षेप, बेथिति र विकृतिको अन्त्य गरी न्याय, समानता, योग्यता प्रणाली, सुशासन र समृद्धिकालागि यसपालि सम्पूर्ण नेपाली नागरिकले सचेत र विवेकी बन्दै आफ्नो अमूल्य मतको सदुपयोग गरेको देखिन्छ। फलस्वरूप विगत ३४ वर्षदेखि जनताको विश्वास र भावनामाथि प्रहार गर्दै राष्ट्र र जनहित विरोधी गतिविधि गर्ने दलहरूको पतन भएको छ। नेपाली जनताले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई दिएको भारी बहुमतको सदुपयोग गरी सुशासन र समृद्धिका लागि जनताको भावना बमोजिम कार्य गरी देशको अवस्थामा परिवर्तन ल्याउन नसके राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको पनि अर्को निर्वाचनमा निश्चित रुपमा पतन नै हुनेछ। त्यसैले बन्दै गरेको बालेन सरकारले व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठी राष्ट्र र जनहितमा सधैं इमान्दारिता र निष्ठाका साथ निर्भिक भई काम गर्नुपर्ने अपरिहार्यता बनेको छ। सबै क्षेत्रमा छिट्टै सुशासन र समृद्धि छाएको देख्न पाइयोस्।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
