डम्मर सिंह साउद – मानिसको जीवनमा प्रेम सबैभन्दा धेरै उच्चारण गरिने शब्दहरूमध्ये एक हो, तर सबैभन्दा कम गहिराइमा बुझिने अनुभूति पनि यही हो। प्रेमलाई धेरैले अचानक उत्पन्न हुने भावनात्मक आकर्षण, क्षणिक रोमान्टिक आवेग वा चलचित्र र साहित्यमा चित्रित आदर्श सम्बन्धका रूपमा बुझ्ने गर्छन्। यस्ता बुझाइहरू सतहमा आकर्षक लागे पनि जीवनको यथार्थसँग गहिरो रूपमा मेल खाँदैनन्। समयसँगै जीवनलाई नजिकबाट नियाल्दा प्रेम कुनै एक क्षणमा घट्ने घटना होइन भन्ने कुरा प्रस्ट हुँदै जान्छ। बरु यो अन्तरमनको चाहना, चेतना, अनुभव, सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक मूल्य र व्यक्तिगत निर्णयको लामो तथा जटिल यात्राको परिणाम हो। मेरो जीवनको प्रेम–यात्रा पनि यही सत्यको एउटा आत्मपरक उदाहरण हो।
मानिसको जीवनमा केही सम्बन्धहरू यस्ता हुन्छन्, जसको महत्त्व समयसँगै घट्दैन, बरु बढ्दै जान्छ। ती सम्बन्धहरूले जीवनको प्रत्येक आयाममा अर्थ थप्छन्—भावना, जिम्मेवारी, निर्णय र भविष्यको मार्गमा। मेरो जीवनमा जीवनसाथी प्रतिको प्रेम पनि त्यस्तै सम्बन्ध हो—एक निरन्तर यात्रा, जुन केवल मनको अनुभूतिले मात्र नभई अन्तरमनको निर्णय, अनुभव र परिपक्वताबाट निर्मित भएको छ।
हरेक क्षण उनी मेरो मनको केन्द्रमा रहन्छिन्। मेरो हृदयमा बसिरहने यो माया केवल प्रारम्भिक आकर्षणको परिणाम होइन; यो दिनप्रतिदिन गहिरिँदो समझदारी, सम्मान, धैर्य र साँचो समर्पण हो। जीवनका हरेक उतारचढाव, चुनौती र खुशीमा उनी मेरो साथ रहन्छिन्, र म उनको साथमा। यही सहयात्राले हाम्रो सम्बन्धलाई थप अटुट बनाइएको छ।
उनको सौन्दर्य केवल बाह्य रूपमै सीमित छैन। त्यो सौन्दर्य उनको बोली, व्यवहार, धैर्य, विवेक, सहिष्णुता र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणमा झल्किन्छ। जीवनका कठिन परिस्थितिहरूमा पनि उनी भावनाको बहावमा होइन, विवेकको आधारमा उभिन जान्छिन्। मेरो कमजोरी र अस्थिरतालाई उनले समझदारी र धैर्यका साथ स्वीकारिन्। उनका निर्णय सधैं सोचपूर्ण र परिपक्व हुन्छन्। म उनीसँग आफूलाई पनि परिपक्व र जिम्मेवार बन्ने प्रेरणा पाइरहेको छु। यही बौद्धिक र भावनात्मक गहिराइले हाम्रो प्रेमलाई स्थायित्व दिएको छ।
बाल्यकाल र किशोरावस्था भावनात्मक रूपमा सबैभन्दा चञ्चल, अस्थिर तर जिज्ञासाले भरिएको समय हो। त्यो उमेरमा मानिस आफूलाई भन्दा बाहिरी संसारप्रति बढी आकर्षित हुन्छ। प्रेमभन्दा पहिले आकर्षण आउँछ, र त्यो आकर्षण प्रायः स्पष्ट कारणबिनै उत्पन्न हुन्छ। म कक्षा तीनमा पढ्दाको पहिलो अनुभूति आज पनि स्मृतिमा ताजा छ। त्यो कुनै गहिरो प्रेम थिएन, न त भविष्यसँग जोडिएको कुनै सोच नै थियो। त्यो केवल नयाँ अनुभूतिको पहिलो स्पर्श थियो, जसले मनमा हल्का कौतुहल पैदा गर्यो। समयसँगै कक्षाहरू बदलिँदै गए, साथीहरू फेरिँदै गए, शिक्षकहरू बदलिए, परिवेश बदलिए, र मनमा पनि कहिलेकाहीँ नयाँ अनुहारले हल्का तरंग ल्याउने गर्थ्यो। ती तरंगहरू स्वाभाविक थिए, तर अस्थायी पनि। तिनले मन छोए, तर जीवनको दिशा बदल्न सकेनन्।
त्यस समयमा मेरो संसार खेलकुद, साथीभाइ र पढाइमै सीमित थियो। क्रिकेट मैदानमा बितेका घण्टाहरू, विद्यालयका गल्लीमा भएका हाँसो–ठट्टा, र साथीहरूसँग बाँडिएका साना सपना नै जीवनका केन्द्र थिए। प्रेम जीवनको परिधिमा मात्र थियो, कहिले काँही देखिने तर समात्न नसकिने अनुभूति जस्तो। यस अर्थमा हेर्दा प्रारम्भिक आकर्षण प्रायः जैविक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक कारकहरूको संयोजनबाट उत्पन्न हुन्छ। त्यो प्रेमको अभ्यास जस्तै हो, जसले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा परिपक्व हुनतिर लैजान्छ, तर आफैंमा पूर्ण हुँदैन। यस चरणको आकर्षणले मानिसलाई आफूभित्रको भावनात्मक संसार चिनाउने काम गर्छ, तर दीर्घकालीन सम्बन्धको आधार बन्न सक्दैन।
विद्यालय जीवनपछि पनि प्रेम तुरुन्तै जीवनको केन्द्र बनेन। उनीप्रतिको पहिलो आकर्षण कक्षा १२ मा पढ्दाखेरि भए तापनि जीवनका प्राथमिकता फरक नै थिए। परीक्षा, भविष्यको चिन्ता, करिअरका अस्पष्ट योजनाहरू र आफूलाई चिन्ने प्रयासमै दिनहरू बितिरहेका थिए। साथीहरूसँग घुमघाम गर्नु, नयाँ ठाउँहरू देख्नु र जीवनलाई बुझ्ने प्रयास गर्नु नै मुख्य उद्देश्य थियो। कक्षा बाह्रमा पढ्दाको उनीप्रतिको एक सामान्य आकर्षण पनि समयसँगै सुरुमा ओझेल पर्यो। त्यसैले, प्रेम टिक्न केवल भावना पर्याप्त हुँदैन। जबसम्म व्यक्ति आफूलाई, आफ्नो उद्देश्यलाई र जीवनको दिशालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्दैन, तबसम्म प्रेम पनि स्थिर हुन सक्दैन। प्रेमले व्यक्तिको जीवनदृष्टिसँग संवाद गर्न नसकेसम्म त्यो दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
स्नातक तहमा पढ्दै गर्दा उनीसँगको फेरि भएको भेटले मेरो जीवनमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। त्यो परिवर्तन कुनै नाटकीय घटनासँग जोडिएको थिएन, न कुनै चलचित्रजस्तो दृश्य नै थियो। बरु अत्यन्त साधारण परिवेशमा, सामान्य जीवनको लयभित्रै त्यो परिवर्तन घटित भयो। महेन्द्रनगरको सामान्य बजार, एउटा सानो पसल र त्यहाँ हुने सामान्य भेटघाटहरू क्रमशः अर्थपूर्ण बन्दै गए। सुरुमा त्यो केवल हेर्ने चाहना थियो, बोल्ने बहाना थियो। तर ती साना भेटहरूभित्र एक किसिमको शान्ति थियो, जुन मैले यसअघि कहिल्यै अनुभूत गरेको थिइनँ। त्यो शान्ति कुनै उत्साहपूर्ण आवेग थिएन, बरु आत्मीयताको मौन संकेत थियो।
यहीँबाट आकर्षण र अपनत्वबीचको भिन्नता स्पष्ट हुन थाल्यो। आकर्षण आँखाले सुरु हुन्छ, अपनत्व मनबाट। आकर्षणले उत्सुकता जगाउँछ, अपनत्वले स्थिरता दिन्छ। आकर्षणले प्रश्न जन्माउँछ, अपनत्वले उत्तर खोज्छ। ती भेटघाटहरूमा कुनै ठूलो संवाद आवश्यक थिएन। मौनताले नै धेरै कुरा भनिरहेको थियो। प्रेम सधैं शब्दबाट सुरु हुँदैन, कहिलेकाहीँ मौन स्वीकृतिले नै त्यसको जग बसाल्छ। यही मौनतामा विश्वास जन्मिन्छ, र विश्वासले प्रेमलाई गहिरो बनाउँछ।
स्नातकोत्तर पढ्न काठमाडौँ जानु मेरो जीवनको अर्को निर्णायक मोड बन्यो। यो यात्रा केवल शैक्षिक उन्नतिका लागि मात्र थिएन, यो आत्मबोधको यात्रासमेत बन्यो। नयाँ शहर, नयाँ मानिसहरू, फरक जीवनशैली र फरक सोचले मलाई आफैंलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सिकायो। हामीहरूको भौतिक दूरी बढ्यो, तर भावनात्मक दूरी बढेन। बरु दूरीले नै मनका भावनाहरू स्पष्ट बनाइदियो। घर फर्किँदा फेरि भेट्ने चाहना, संवादको निरन्तरता र मनको कुरा राख्ने साहसले सम्बन्ध अब केवल आकर्षणमा सीमित थिएन। यो भविष्यसँग जोडिन थालेको थियो, जिम्मेवारीको दिशातर्फ अघि बढिरहेको थियो।
काठमाडौँमा भएको भेटले हाम्रो प्रेमलाई निर्णायक मोडमा पुर्यायो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको परिसरमा भएको संवाद केवल दुई व्यक्तिको सामान्य गफ थिएन। त्यो दुई जीवनदृष्टिकोण, दुई सोच र दुई यात्राबीचको गम्भीर आदानप्रदान थियो। त्यहाँ कुनै बनावट थिएन, कुनै प्रदर्शन थिएन। खुलेर बोलिएको मन, ध्यानपूर्वक सुनिएको भावना र बुझिएको मौनले प्रेमलाई भावनाबाट निर्णयतर्फ डोर्यायो। त्यसैले, प्रेम केवल अनुभूति मात्र होइन, यो सचेत छनोट पनि हो। प्रेम गर्नु भनेको केवल मन पर्नु होइन, जिम्मेवारी लिनु पनि हो।
तर प्रेम व्यक्तिगत निर्णय मात्र होइन, सामाजिक यथार्थसँग गाँसिएको प्रक्रिया पनि हो। हाम्रो सम्बन्ध अन्तर सांस्कृतिक पृष्ठभूमिसँग सम्बन्धित भएकाले समाजका प्रश्न, परिवारका चिन्ता र सांस्कृतिक दूरी चुनौती बनेर आए। यहाँ प्रेमले वास्तविक परीक्षा दिनुपर्यो। यदि प्रेम केवल भावना मात्र हुन्थ्यो भने यी दबाबहरू सहन सक्दैनथ्यो। तर संवाद, धैर्य र आपसी विश्वासले प्रेमलाई सामाजिक संरचनासँग संवाद गर्न सक्ने शक्ति बनायो। प्रेमले समाजसँग टकराव मात्र गरेन, संवाद पनि गर्यो।
परिवारसँग कुरा गर्नु, समाजका प्रश्नहरू सामना गर्नु र आपसी समझदारी कायम राख्नु प्रेमको अर्को महत्वपूर्ण चरण थियो। अन्ततः विवाह केवल दुई व्यक्तिको मिलन मात्र बनेन। यो दुई परिवार, दुई संस्कार र दुई दृष्टिकोणबीचको सहमति बन्यो। त्यसैले, प्रेम सफल हुन सामाजिक स्वीकार्यता, पारस्परिक सम्मान र धैर्य अनिवार्य हुन्छ।
विवाहपछि प्रेमको स्वरूप फेरि परिवर्तन भयो। रोमान्टिक भावनाले व्यावहारिक जिम्मेवारीको रूप लिन थाल्यो। प्रेम अब भावना मात्र रहेन, यो सहकार्य, त्याग र जिम्मेवारीमा रूपान्तरण भयो। दैनिक जीवनका साना निर्णयहरू, आर्थिक व्यवस्थापन, पेशागत दायित्व र सामाजिक भूमिकाबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै प्रेमको नयाँ अभ्यास बन्यो। यही चरणमा प्रेम साँच्चिकै परिपक्व हुन्छ, किनकि यहाँ भावना भन्दा व्यवहारले बढी अर्थ राख्छ।
साथै, छोरा र छोरीको आगमनसँगै प्रेमले अझ व्यापक र गहिरो रूप पायो। सन्तानहरू प्रेमका जीवित प्रतीक बने। उनीहरूको हाँसो, प्रश्न, जिज्ञासा र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीले प्रेमलाई अझ अर्थपूर्ण बनायो। प्रेम अब केवल दुई व्यक्तिबीच सीमित रहेन, परिवारको आधार र भविष्यको आशा बन्यो। सन्तानले प्रेमलाई निस्वार्थताको नयाँ अर्थ सिकाउँछन्।
पेशागत कारणले दूरी हुँदा पनि सम्बन्ध कमजोर भएन। बरु विश्वास, संवाद र समझदारीले प्रेमलाई अझ बलियो बनायो। भौतिक दूरीले सम्बन्ध टुट्दैन, भावनात्मक उपेक्षाले टुट्छ। निरन्तर संवाद, सम्मान र साझा उद्देश्यले दूरीलाई अर्थहीन बनाइदिन्छ। प्रेमको वास्तविक परीक्षा दूरीमा होइन, उपेक्षामा हुन्छ।
प्रेम कुनै एक क्षणको भावनात्मक विस्फोट होइन। यो आकर्षणबाट सुरु भएर चेतना, निर्णय, सामाजिक समायोजन र जिम्मेवारी हुँदै परिपक्व हुने निरन्तर प्रक्रिया हो। प्रेम सफल हुन भावनासँगै आत्मचिन्तन, संवाद र सामाजिक यथार्थको स्वीकार आवश्यक हुन्छ।
म उनलाई केवल जीवनसाथी मात्र होइन, हरेक जुनीको सहयात्रीको रूपमा पनि हेर्छु। म दिनप्रतिदिन उनीसँग बितेका अनुभव, मुस्कान, व्यवहार र बौद्धिकतामा रमाउँछु। उनीकै मायाले जीवन जीवन्त बनेको छ।
म हाम्रो सम्बन्धमा कुनै नाटक वा बनावट राख्दिनँ। हाम्रो प्रेम सरल छ, तर गहिरो छ। यसको आधार विश्वास, समझदारी, धैर्य र साँचो सम्मान हो। त्यसैले, प्रेम केवल अनुभूति मात्र होइन; यो जिम्मेवारी, समर्पण र जीवनको अभ्यास पनि हो।
मेरो प्रेम उनको लागि सीमित छैन। म उनको खुशी, सफलता, स्वास्थ्य र सम्मानमा नै आफ्नो सन्तुष्टि पाउँछु। जीवनका सबै उपलब्धिहरू भन्दा ठूलो उपलब्धि मलाई उनीसँग जीवन बिताउन पाउनुमै लाग्छ।
हरेक जुनीमा म यही प्रेम, यही सम्बन्ध र यही सहयात्रा रोज्नेछु। किनकि साँचो प्रेम भेटिनु भाग्य हो, तर त्यसलाई जोगाइराख्नु चेतना, धैर्य र समर्पण हो। र त्यो चेतनामा, त्यो समर्पणमा, मेरी जीवनसाथी सधैं मेरो जीवनको केन्द्रमा रहनेछिन्।
आफूले प्रेम गरेको व्यक्तिसँग जीवन बिताउन पाउनु केवल संयोग मात्र होइन। यो सचेत छनोट, निरन्तर प्रयास र साझा मूल्यहरूको परिणाम हो। प्रेम तब मात्र टिक्छ जब त्यो भावना मात्र नभई जीवनदर्शन बन्छ। जब प्रेमले व्यक्तिलाई अझ जिम्मेवार, अझ संवेदनशील र अझ मानव बनाउँछ, तब मात्र त्यसले जीवनलाई गहिरो अर्थ दिन्छ।
यस अर्थमा, प्रेम मेरो जीवनको व्यक्तिगत अनुभूति मात्र होइन, एउटा निरन्तर सिकाइ प्रक्रिया हो। यो यात्राले मलाई आफैंलाई बुझ्न, अरूलाई स्वीकार गर्न र जीवनलाई साझा रूपमा जिउन सिकाएको छ। आकर्षणबाट सुरु भएको यो यात्रा आज अर्थपूर्ण सहयात्रामा रूपान्तरण भएको छ, जहाँ प्रेम केवल महसुस गरिने कुरा होइन, दिनहुँ अभ्यास गरिने जीवनमूल्य बनेको छ।
लेखक: डम्मर सिंह साउद
सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय, दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक
