कलावती धामी – देशप्रति कर्तव्यबोध भन्नाले एउटा नागरिकको सम्पूर्ण जीवन दर्शन, मूल्य, र चेतनाको प्रतिबिम्ब बुझिन्छ । देश भनेको केवल भौगोलिक क्षेत्र वा राज्यको राजनीतिक अस्तित्व मात्र होइन, यो हाम्रो जन्मभूमि, पहिचान, इतिहास र भविष्यको आधार हो । देश नै हामीलाई जीवनका आधारभूत आवश्यकता—अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र सांस्कृतिक सम्पदा—प्रदान गर्ने मुख्य स्रोत हो । हामी जसरी आमाबाबुको ऋण कहिल्यै तिर्न सक्दैनौं, त्यसरी नै देशको ऋण पनि अमूल्य हुन्छ । यसैले नागरिकका सबैभन्दा महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमध्ये एक भनेको देशप्रति आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्नु हो । कर्तव्य भनेको केवल औपचारिक दायित्व वा राज्यद्वारा तोकिएको नियम मात्र होइन, यो नैतिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग गाँसिएको गहिरो धारणा हो ।
देशप्रतिको प्रेम र सम्मान केवल भावनात्मक घोषणामा सीमित हुन सक्दैन । यसलाई आचरणमा उतार्न सक्नुपर्छ । वास्तविक देशभक्त नागरिक त्यो हो जसले आफ्नो व्यक्तिगत हितभन्दा ठूलो राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिन्छ । देशलाई प्रेम गर्ने कुरा सजिलो शब्दजस्तो देखिए पनि यसको व्यावहारिकता चुनौतीपूर्ण हुन्छ । यसको अर्थ नियम पालन गर्नु, कानूनको शासनलाई बलियो बनाउनु, पारदर्शिता र इमानदारीलाई प्राथमिकता दिनु, भ्रष्टाचारलाई अस्वीकार गर्नु र सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु हो । आफ्नो सानो स्वार्थका लागि राज्यको कानुन तोड्ने, कर छल्ने वा सार्वजनिक सम्पत्तिको हानि गर्ने नागरिकले आफूलाई सजिलो ठाने पनि त्यो राष्ट्रको प्रगति र नैतिक जगमा ठुलो चोट पु-याउने कार्य हुन्छ । त्यसैले नागरिकको पहिलो कर्तव्य नै आफ्नो व्यक्तिगत आचरणलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्छ ।
देशप्रतिको कर्तव्यमा शिक्षाको महत्व असाधारण छ । कुनै पनि राष्ट्रको विकास त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ जब उसका नागरिक शिक्षित, सचेत र विवेकी हुन्छन् । शिक्षाले केवल ज्ञान मात्र प्रदान गर्दैन; यसले व्यक्ति भित्र सोच, विवेक र नेतृत्व क्षमताको विकास गर्छ । पढाइलाई व्यक्तिगत उपलब्धिको साधन मात्र होइन, राष्ट्रनिर्माणको आधारको रूपमा लिन सक्नुपर्छ । म आफ्नो अध्ययनलाई भविष्यमा सक्षम र जिम्मेवार नागरिक बन्ने माध्यमको रूपमा लिन्छु । सक्षम नागरिकले मात्र राष्ट्रलाई सही दिशा दिन सक्छ । हाम्रो पुस्ताले विज्ञान, प्रविधि, सामाजिक चेतना र नैतिकता जस्ता सबै क्षेत्रमा उच्च दक्षता प्राप्त गर्न सके मात्र राष्ट्र विश्वमै सम्मानित स्थानमा पुग्छ । त्यसैले मेरो कर्तव्य भनेको राम्रोसँग पढेर समाज र राष्ट्रका लागि उपयोगी नागरिक बन्नु हो ।
देश भनेको केवल सरकार वा नेताहरूको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो प्रत्येक नागरिकको सामूहिक स्वामित्व हो । एउटा देशको सफलताका लागि नेता, शिक्षक, किसान, व्यवसायी, डाक्टर, इन्जिनियर, लेखक, पत्रकार, कलाकार—सबैको भूमिकाले समान महत्व राख्छ । यदि सबैले आफ्नो–आफ्नो क्षेत्रमा इमानदारीपूर्वक काम गरे भने मात्र राष्ट्र प्रगतिशील बन्न सक्छ ।
शिक्षकले निष्ठापूर्वक विद्यार्थीलाई सही मार्गदर्शन गरे, किसानले उत्पादनमा योगदान पु¥याए, व्यापारीले निष्पक्ष व्यापार गरे, स्वास्थ्यकर्मीले सेवाभावले उपचार गरे, र नेताले नैतिकता र जिम्मेवारीसहित नेतृत्व गरे भने मात्र देशको सुशासन र समृद्धि सुनिश्चित हुन्छ । त्यसैले मेरो कर्तव्य भनेको आफ्नो कामलाई केवल व्यक्तिगत लाभको साधन नभई राष्ट्रिय जिम्मेवारीको रूपमा ग्रहण गर्नु हो ।
देशलाई माया गर्नु भनेको केवल नारा लगाउने वा उत्सव मनाउने मात्र होइन; यो निरन्तर योगदानको परिणाम हो । युवापुस्ताको जिम्मेवारी अझ गम्भीर हुन्छ । युवाले देशको भविष्यको नेतृत्व गर्ने भएकाले उनीहरूलाई नैतिकता, इमानदारी र अनुशासनका मूल्यहरू ग्रहण गर्न जरुरी छ । सामाजिक विकृति, भ्रष्टाचार, मादक पदार्थको दुरुपयोग, हिंसा र लापरबाही युवाको जीवनबाट हटाउन सकिएन भने राष्ट्रलाई उज्यालो भविष्यमा पु-याउन सकिँदैन । त्यसैले युवा पुस्ताले आत्मविकासलाई प्राथमिकता दिँदै देशका लागि उपयोगी सीप र दक्षता हासिल गर्नुपर्छ । आजको डिजिटल र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा ज्ञान र सीपकै बलमा राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ । युवाले आफूलाई मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्रलाई अघि बढाउने नेतृत्व क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।
देशप्रतिको कर्तव्यलाई गहिरो रूपमा बुझ्नका लागि यसको नैतिक र दार्शनिक पक्ष बुझ्न जरुरी छ । राष्ट्र भनेको केवल राजनीतिक संरचना मात्र नभई नागरिकहरूको सामूहिक पहिचान हो । हाम्रो संस्कृति, भाषा, कला, इतिहास र परम्पराले नै राष्ट्रलाई पहिचान दिलाएको हो । यी सम्पदाको संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नु पनि हाम्रो ठूलो जिम्मेवारी हो । परम्परा र संस्कृतिलाई केवल विगतको अवशेष होइन, भविष्यको प्रेरणा ठान्न सक्नुपर्छ । यदि हामी आफ्नै संस्कृतिप्रति गर्व गर्न छोड्छौं भने राष्ट्रिय पहिचान कमजोर हुन्छ । त्यसैले नेपाली भाषा, कला, साहित्य, परम्परा र इतिहासको सम्मान गर्दै यसलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्नु पनि मेरो कर्तव्य हो ।
देशप्रतिको प्रेम र कर्तव्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वातावरणीय चेतना हो । प्राकृतिक स्रोत र सम्पदा राष्ट्रको दीर्घकालीन विकासका आधार हुन् । पानी, जंगल, जमिन, खनिज र वन्यजन्तु जस्ता सम्पदाको सही उपयोग नगरेसम्म कुनै पनि राष्ट्र दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ विकास गर्न सक्दैन । आजको आधुनिक युगमा वातावरणीय संकट विश्वव्यापी समस्या बनेको छ । यसलाई समाधान गर्ने जिम्मेवारी केवल सरकारको मात्र होइन, नागरिकको पनि हो । वृक्षारोपण गर्ने, पानी र ऊर्जा बचत गर्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, सरसफाइमा ध्यान दिने र प्रदूषण नियन्त्रणमा योगदान पु¥याउने कुरा व्यक्तिगत स्तरमै सुरु गर्न सकिन्छ । प्रकृतिको संरक्षण गरेर मात्र हामीले भविष्यका पुस्तालाई सुरक्षित वातावरण दिन सक्छौं । यसलाई केवल सामाजिक जिम्मेवारी होइन, नैतिक दायित्वको रूपमा बुझ्नुपर्छ ।
देशप्रतिको कर्तव्यमा आर्थिक इमानदारी पनि महत्वपूर्ण पक्ष हो । कर तिर्ने संस्कार नागरिकमा बलियो हुनु जरुरी छ । करको सही उपयोग भए मात्र देशको पूर्वाधार निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुरक्षा प्रणाली मजबुत बनाउन सकिन्छ । तर कर तिर्नबाट बच्ने प्रवृत्ति, भ्रष्टाचार र अनियमितताले राष्ट्रको प्रगति अवरुद्ध हुन्छ । यसैले कर तिर्ने नागरिकको जिम्मेवारीलाई नैतिक कर्तव्यका रूपमा लिनुपर्छ । कर केवल सरकारलाई दिइने रकम मात्र होइन; यो नागरिकको योगदानको औपचारिक रूप हो ।
देशको विकास र समृद्धि केवल भौतिक पक्षमा सीमित छैन; यसका लागि नैतिक र आध्यात्मिक पक्ष पनि सशक्त हुनुपर्छ । यदि राष्ट्रमा नैतिकता कमजोर भयो भने आर्थिक समृद्धि टिकाउ हुँदैन । त्यसैले मेरो कर्तव्य भनेको नैतिक मूल्य र आचारसंहितालाई जीवनमा उतार्ने हो । समाजमा सकारात्मक सोच, सहिष्णुता, समानता र करुणा फैलाउनु पनि राष्ट्रनिर्माणको महत्वपूर्ण पक्ष हो । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो समाजलाई स्वस्थ र सभ्य बनाउन योगदान पु¥याए मात्र राष्ट्रको छवि उज्यालो हुन्छ ।
समाजमा देखिने अन्याय, भेदभाव, हिंसा र असमानतालाई परिवर्तन गर्ने शक्ति पनि नागरिककै चेतनामा हुन्छ । त्यसैले देशप्रतिको कर्तव्य भनेको केवल आफ्नो व्यक्तिगत जिम्मेवारी पूरा गर्नु मात्र नभई सामाजिक न्याय र समानताका लागि पनि आवाज उठाउनु हो । यो अधिकार र कर्तव्यबीचको सन्तुलन हो । हामी सबैलाई अधिकारको माग गर्न सजिलो लाग्छ, तर कर्तव्य पालन गर्न कठिन लाग्छ । तर वास्तविक नागरिक त्यो हो जसले आफ्नो अधिकारभन्दा पहिला आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न अग्रसर हुन्छ ।
आजको विश्व परिप्रेक्ष्यमा देशप्रतिको कर्तव्य अझ जटिल बनेको छ । प्रविधि, ग्लोबलाइजेशन र आपसी निर्भरता बढेको यस युगमा देशलाई सम्मान र योगदान दिने तरिका पनि विविध बनेका छन् । आफ्नो सीप र ज्ञानको उपयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा देशको छवि उज्यालो बनाउन सकिन्छ । विदेशमा गएर अध्ययन वा काम गर्नेहरूले पनि आफ्नो देशलाई नबिर्सेर आर्थिक र ज्ञानको योगदान पु¥याउनुपर्छ । विदेशमा बस्ने प्रवासी समुदायले आफ्नो देशप्रतिको प्रेम व्यवहारमै देखाउँदा राष्ट्रको पहिचान अझ बलियो हुन्छ ।
राष्ट्र केवल ठूला नेताहरू वा सेनाले मात्र बनाउने कुरा होइन; राष्ट्र हरेक सामान्य नागरिकको आचरण र सोचबाट निर्माण हुन्छ । यदि हरेक व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी निष्ठापूर्वक पूरा गर्छ भने देश सुशासनयुक्त, समृद्ध र गौरवशाली बन्न सक्दछ । त्यसैले मेरो जीवनको प्रमुख उद्देश्य भनेको आफ्नो देशलाई गर्व गर्ने बनाउने योगदान गर्नु हो । देशलाई प्रेम गर्नु भनेको केवल भावनाको कुरा होइन; यो निरन्तर आचरण, संघर्ष, जिम्मेवारी र योगदानको परिणाम हो ।
यसरी हेर्दा, देशप्रतिको कर्तव्य बहुआयामिक छ—नैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र पर्यावरणीय सबै पक्ष समेट्छ । यो कुनै एक दिन वा कुनै एक परिस्थितिमा मात्र पुरा हुने कुरा होइन; यो जीवनभर जारी रहने जिम्मेवारी हो । नागरिकको चेतना र निष्ठाले नै राष्ट्रको भविष्य लेख्छ । त्यसैले प्रत्येक नागरिकले आफ्नो व्यवहारमा अनुशासन, इमानदारी र जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिए मात्र हाम्रो देशले विश्वमा गर्विलो स्थान पाउनेछ । मेरो कर्तव्य भनेको आफ्नो श्रम, सीप, विवेक र योगदानलाई राष्ट्रहितमा समर्पित गर्नु हो । राष्ट्र हाम्रो साझा पहिचान र घर हो; यसलाई बलियो बनाउन सक्ने शक्ति पनि हामी नागरिककै सामूहिक संकल्प र योगदान हो ।
(लेखक महेन्द्र नमुना माध्यमिक विद्यालय दार्चुलाकी विद्यार्थी हुन् ।)
