डम्मर सिंह साउद – सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको प्राङ्गणमा २०–२१ मार्च २०२६ मा सम्पन्न ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ लाई केवल एउटा नियमित प्राज्ञिक कार्यक्रमको रूपमा हेर्नु यसको वास्तविक अर्थ र प्रभावलाई सीमित गर्नु हो। “दिगो विकासका लागि रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तन” भन्ने मूल नाराले यस सम्मेलनलाई एउटा गहिरो वैचारिक यात्रामा रूपान्तरण गरेको थियो, जहाँ ज्ञान, समाज, संस्कृति र विकासबीचको सम्बन्धलाई पुनःसम्झिने र पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयास गरिएको थियो। समग्र रूपमा हेर्दा, यो सम्मेलन नेपालको उच्च शिक्षामा चलिरहेको बौद्धिक पुनर्संरचनाको एउटा जीवित दस्तावेजजस्तै देखिन्छ, जसले केवल उपलब्धिहरू मात्र होइन, सम्भावना, चुनौती र आगामी दिशाहरूलाई पनि उजागर गरेको छ।
सम्मेलनको सुरुवातदेखि नै यसको संरचना र प्रस्तुतिले एउटा सुस्पष्ट सन्देश दिएको थियो—ज्ञान केवल कक्षाकोठामा सीमित विषय होइन, यो समाजसँग गहिरो रूपमा जोडिएको एक गतिशील प्रक्रिया हो। उद्घाटन सत्रमा प्रस्तुत विचारहरूले विज्ञान, अर्थतन्त्र र सामाजिक यथार्थबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई जोड्दै विकासलाई बहुआयामिक दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका थिए। विशेषगरी, शुद्ध विज्ञानलाई पनि सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने प्रयासले ज्ञानको परम्परागत सीमाहरूलाई विस्तार गरेको देखिन्थ्यो। यस सम्मेलनले ज्ञान उत्पादन अब केवल सैद्धान्तिक अभ्यास नभई सामाजिक हस्तक्षेपको माध्यम पनि हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको देखिन्छ।
यस सम्मेलनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको रैथाने ज्ञानलाई केन्द्रमा राखिएको बहस थियो। नेपालको सन्दर्भमा विकासका अधिकांश मोडलहरू बाह्य सन्दर्भबाट आयातित हुने गरेका छन्, जसले धेरै पटक स्थानीय यथार्थसँग असंगति सिर्जना गर्छ। यस्तो अवस्थामा रैथाने ज्ञानको पुनर्स्थापना केवल सांस्कृतिक अभ्यासको संरक्षण मात्र होइन, यो एउटा वैकल्पिक विकास दृष्टिकोणको प्रस्ताव पनि हो। सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएका विभिन्न उदाहरणहरूले स्थानीय समुदायहरूमा रहेका ज्ञान प्रणालीहरू—जस्तै कृषि, स्वास्थ्य, वातावरण व्यवस्थापन—अत्यन्त सान्दर्भिक र प्रभावकारी छन् भन्ने कुरा प्रष्ट पारे। तर यी ज्ञानहरूलाई औपचारिक शिक्षामा समावेश गर्ने प्रयास अझै पनि सीमित छ। यहीँबाट एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—यदि विकासलाई दिगो बनाउने हो भने, के हामीले ज्ञानको स्रोतलाई पुनःपरिभाषित गर्न आवश्यक छैन?
सम्मेलनको अन्तर-विषयगत स्वरूपले पनि यसको प्रभावकारितालाई अझ सुदृढ बनाएको थियो। विज्ञान, शिक्षा, व्यवस्थापन, भाषा, साहित्य र स्वास्थ्य जस्ता विभिन्न क्षेत्रका अनुसन्धानकर्ताहरूले एउटै मञ्चमा आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्दा ज्ञानको समग्र दृष्टिकोण विकास भएको देखियो। आजका जटिल सामाजिक समस्याहरूलाई समाधान गर्न एकल विषयगत दृष्टिकोण पर्याप्त छैन; यसको लागि बहुआयामिक र अन्तरसम्बन्धित सोच आवश्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि, शिक्षा सम्बन्धी बहसहरू प्रविधिसँग जोडिएका थिए भने स्वास्थ्य सम्बन्धी छलफलहरू सामाजिक संरचना र मानसिक अवस्थासँग सम्बन्धित थिए। यसले ज्ञानलाई ‘टुक्रा–टुक्रा’ मा होइन, ‘समग्र’ रूपमा बुझ्ने आवश्यकता देखायो।
यस सम्मेलनको एउटा विशेष आकर्षण प्राध्यापकहरूको मानसिक स्वास्थ्य र वेल विइङ सम्बन्धी प्रस्तुतिहरू थिए, जसले प्राज्ञिक जीवनको एउटा अक्सर उपेक्षित पक्षलाई केन्द्रमा ल्यायो। उच्च शिक्षामा संलग्न शिक्षक, विद्यार्थी र शोधकर्ताहरू प्रायः बौद्धिक उत्पादन र कार्यसम्पादनको दबाबमा रहन्छन्, तर उनीहरूको मानसिक अवस्था र भावनात्मक सन्तुलनबारे पर्याप्त ध्यान दिइँदैन। विश्वविद्यालय तथा उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा कार्यरत सम्पूर्ण प्राध्यापक कर्मचारी र विद्यार्थीहरूको मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्धमा सम्बन्धित निकाय तथा नेतृत्वकर्ताहरुले विशेष ध्यान दिनुपर्ने र काम गर्ने वातावरण सुधार गर्नुपर्ने वातावरण सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता उजागर भयो। यस सन्दर्भमा सम्मेलनमा उठाइएको बहस निकै सान्दर्भिक र समयसापेक्ष देखियो। निरन्तर कार्यबोझ, संस्थागत दबाब, अस्थिर र टक्सिक नीतिगत वातावरण र सीमित स्रोतहरूले प्राज्ञिक व्यक्तिहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका छन्।
यस विषयले एउटा गहिरो असमानता उजागर गर्छ—हामी ज्ञान उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन्छौँ, तर ज्ञान उत्पादन गर्ने व्यक्तिहरूको कल्याणलाई भने गौण रूपमा राख्छौँ। यदि शिक्षक र शोधकर्ताहरू मानसिक रूपमा सन्तुलित र प्रेरित छैनन् भने, उनीहरूबाट गुणस्तरीय ज्ञान उत्पादन अपेक्षा गर्नु कति यथार्थपरक हुन्छ? यस प्रश्नले सम्मेलनको मूल नारासँग पनि गहिरो सम्बन्ध राख्छ, किनकि दिगो विकासको अवधारणा आफैंमा मानव कल्याणसँग जोडिएको हुन्छ। यदि विकासको प्रक्रियामा संलग्न व्यक्तिहरू नै टक्सिक वातावरणको कारणले गर्दा असन्तुलित छन् भने, त्यो विकास कति दिगो हुन सक्छ?
मानसिक स्वास्थ्यको समस्या केवल व्यक्तिगत होइन, यो संरचनात्मक पनि हो। उदाहरणका लागि, कार्यक्षेत्रमा हुने राजनीतिक भागबण्डा र हस्तक्षेप, विभेद र अन्याय, पक्षपात र गुटबन्दी, कार्यबोझको असन्तुलन, मूल्याङ्कन प्रणालीको दबाब, सीमित अनुसन्धान स्रोत र संस्थागत समर्थनको अभावले प्राज्ञिक जीवनलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। यद्यपि, केही सकारात्मक पक्षहरू पनि देखिए। सहकर्मीहरूबीचको सहयोग, अनौपचारिक संवाद र साझा अनुभवहरूले मानसिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसले ‘समुदाय’ को महत्वलाई पुनःस्थापित गर्छ, जहाँ प्राज्ञिक जीवन केवल व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धामा आधारित नभई सामूहिक सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ।
डिजिटल प्रविधिको सन्दर्भमा पनि सम्मेलनले द्वैध यथार्थ प्रस्तुत गर्यो। एकातिर इन्टरनेट र डिजिटल स्रोतहरूले ज्ञानमा पहुँचलाई सहज बनाएका छन्, तर अर्कोतिर कमजोर पूर्वाधारले त्यसको पूर्ण उपयोगमा बाधा पुर्याएको छ। प्रविधि आफैं समाधान होइन; यसको प्रभावकारिता त्यसको उपयोग गर्ने सन्दर्भमा निर्भर हुन्छ। शिक्षकहरूले अपनाएका व्यावहारिक उपायहरू—जस्तै सामग्री डाउनलोड गरेर अफलाइन अध्ययन गर्ने—ले उनीहरूको अनुकूलन क्षमतालाई देखाउँछ, तर यसले संरचनात्मक सुधारको आवश्यकता पनि स्पष्ट पार्छ।
यस सम्मेलनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सहभागीहरूको सक्रियता र संवादशीलता थियो। विभिन्न पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरूले आफ्ना अनुभव र विचारहरू खुला रूपमा साझा गर्दा सम्मेलन एउटा जीवित बौद्धिक मञ्च बनेको थियो। नेपाली प्राज्ञिक समुदाय अब केवल ज्ञान उपभोग गर्ने अवस्थामा सीमित छैन; यो आफ्नै आवाज निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ। यस्तो सक्रियता र संलग्नता नै भविष्यको प्राज्ञिक विकासको आधार बन्न सक्छ।
व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा हेर्दा, यस सम्मेलनले आत्ममन्थनको अवसर पनि प्रदान गरेको थियो। आफ्नो शोध प्रस्तुत गर्दै अन्य सहभागीहरूको प्रतिक्रिया सुन्नु, विभिन्न दृष्टिकोणहरूसँग अन्तरक्रिया गर्नु र नयाँ विचारहरू ग्रहण गर्नु अत्यन्त समृद्ध अनुभव रह्यो। अनुसन्धान केवल व्यक्तिगत प्रयास होइन; यो एउटा सामूहिक प्रक्रिया हो, जहाँ विभिन्न विचारहरूको अन्तरक्रियाबाट नयाँ ज्ञान उत्पन्न हुन्छ। साथै यो सम्मेलनको कार्यपत्र प्रस्तुतिकरण सेसनको सहजकर्ताको जिम्मेवारी सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न पाउँदा नयाँ अनुभव र सिकाइ भएको अनुभूति भयो।
तर, कुनै पनि कार्यक्रम जस्तै यस सम्मेलनमा पनि सुधारका केही क्षेत्रहरू देखिएका छन्। समय व्यवस्थापन, डिजिटल पूर्वाधारको सुदृढीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिताको विस्तारजस्ता पक्षहरूमा थप ध्यान दिन सकिन्छ। यद्यपि, यी सीमितताहरूले सम्मेलनको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाएका छैनन्; बरु, भविष्यका कार्यक्रमहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउने दिशामा मार्गदर्शन गरेका छन्।
समग्र रूपमा हेर्दा, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसले आयोजना गरेको ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ नेपालको उच्च शिक्षामा विकसित हुँदै गएको रूपान्तरणको एउटा सशक्त संकेत हो। यसले देखाएको बौद्धिक ऊर्जा, संवादको गहिराइ र स्थानीय सन्दर्भप्रतिको प्रतिबद्धताले भविष्यप्रति आशा जगाउँछ। विशेषगरी, रैथाने ज्ञान, मानसिक स्वास्थ्य र वेल–बिइङ सम्बन्धी बहसले प्राज्ञिक जीवनलाई थप मानवीय बनाउँदै दिगो विकासको अवधारणालाई व्यापक बनाएको छ।
त्यसैले यो सम्मेलनले दिगो विकास केवल नीतिगत सुधार वा आर्थिक वृद्धिबाट सम्भव हुँदैन; यसको लागि ज्ञान, संस्कृति, प्रविधि र मानव कल्याणबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। यदि यस्तो सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने, नेपालको उच्च शिक्षा केवल ज्ञान उत्पादनको केन्द्र मात्र नभई सामाजिक रूपान्तरणको सशक्त माध्यम बन्न सक्छ।
समग्रमा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसमा सम्पन्न ‘दिगो विकासका लागि रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तन: कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ ले दिगो विकासलाई रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनसँग जोड्दै नेपालको उच्च शिक्षामा विकसित हुँदै गएको आलोचनात्मक र अन्तर-विषयगत सोचलाई स्पष्ट रूपले प्रस्तुत गर्यो। सम्मेलनले ज्ञानलाई केवल सैद्धान्तिक अभ्यास नभई सामाजिक परिवर्तनको माध्यमका रूपमा पुनःस्थापित गर्दै स्थानीय सन्दर्भको महत्वलाई जोड दियो। विशेषगरी, रैथाने ज्ञानको पुनर्स्थापना र बहुआयामिक दृष्टिकोणमार्फत विकासलाई पुनर्विचार गर्ने प्रयास उल्लेखनीय रह्यो। मानसिक स्वास्थ्य र वेल–बिइङ सम्बन्धी बहसले प्राज्ञिक जीवनको उपेक्षित पक्षलाई केन्द्रमा ल्याउँदै कार्यबोझ, संस्थागत दबाब र टक्सिक वातावरणले सिर्जना गर्ने चुनौतीहरूलाई उजागर गर्यो। समग्रमा, सम्मेलनले ज्ञान उत्पादनलाई बढी समावेशी, सान्दर्भिक र मानवीय बनाउने दिशामा नेपाली प्राज्ञिक क्षेत्र अघि बढिरहेको सशक्त संकेत दिएको छ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।
