मानमती रावल – राष्ट्र केवल भौगोलिक सीमामा सीमित भएर बस्दैन; राष्ट्र भनेको चेतनाको एउटा साझा आधार हो जसमा पुस्तौँको सपना, संघर्ष र आशा मिसिएको हुन्छ । आमाबुबाले आफ्नो सन्तानका लागि उज्यालो भविष्य देख्छन्, पुराना पुस्ताले आफ्नो पसिना र बलिदानले त्यो भविष्यको जग बसाल्छन्, र नयाँ पुस्ता—विशेषतः युवाले—त्यो यात्रालाई अघि बढाउने जिम्मेवारी बहन गर्छन् । नेपालको वास्तविकता अझ संवेदनशील छ, किनकि यहाँको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा नै छन् । त्यसैले नेपालको भोलि उनीहरूको सोच, कर्म र राष्ट्रप्रेममा भर पर्छ भन्ने कुरा अस्वीकार गर्न सकिन्न ।
युवालाई प्रायः उमंग, जोश र साहसको प्रतीक मानिन्छ । तर यति मात्र होइन—युवावस्था जिम्मेवारी बोध गर्ने र परिवर्तनको बाटो रोज्ने महत्वपूर्ण चरण पनि हो । समाजमा रहेका अन्याय, असमानता र कुसंस्कारलाई चुनौती दिने क्षमता युवामै हुन्छ । गाउँमा बाटो खन्नेदेखि सहरमा आवाज उठाउने, विद्यालयमा पढाइ गर्नेदेखि विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गर्ने—जसरी जसरी जिम्मेवारी बढ्छ, त्यहाँ युवाको सक्रियता अनिवार्य हुन्छ । उनीहरूलाई केवल दर्शक बनाइ राख्ने होइन, नेतृत्व र निर्णयमा अग्रपङ्क्तिमा ल्याउनु आजको आवश्यकता हो ।
नेपालको अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन युवाको योगदान केन्द्रीय छ । खेतमा पसिना बगाउने युवा बिना अन्न फल्दैन, कारखानामा श्रम गर्ने युवा बिना उत्पादन बढ्दैन, नयाँ विचार ल्याउने उद्यमशील युवा बिना अर्थतन्त्र चल्दैन । कतिपयले आफ्नै देशमा स्वरोजगार सिर्जना गरेर योगदान गर्छन् भने कतिपयले विदेशमा श्रम गरेर रेमिटेन्स पठाउँछन् । दुवै प्रकारको योगदानले देशलाई नै थामिरहेको छ । तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो योगदान दिन्छन् तर पर्याप्त अवसर, सम्मान र सुरक्षाको अभावले उनीहरू प्रायः उपेक्षित रहन्छन् ।
आजको विश्व विज्ञान र प्रविधिबिना अगाडि बढ्दैन । मोबाइल एप बनाउने, अनलाइन शिक्षा सुरु गर्ने, नयाँ व्यवसाय सञ्चालन गर्ने वा स्मार्ट कृषि प्रविधि अपनाउने जस्ता क्षेत्रमा युवा अग्रसर छन् । यसले उनीहरूलाई मात्र होइन, राष्ट्रलाई पनि प्रतिस्पर्धी बनाइरहेको छ । विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धामा जब नेपाली युवाले आफ्नो क्षमता देखाउँछन—जसरी खेलकुद, संगीत, व्यवसाय वा अनुसन्धानमा देखाइएको छ—त्यो बेला नेपाल पनि गौरवान्वित हुन्छ । त्यसैले युवाको नवीनता व्यक्तिगत मात्र होइन, राष्ट्रिय सम्पत्ति हो ।
समाजमा रहेका अन्याय, असमानता र कुसंस्कारलाई चुनौती दिने क्षमता युवामै हुन्छ । गाउँमा बाटो खन्नेदेखि सहरमा आवाज उठाउने, विद्यालयमा पढाइ गर्नेदेखि विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गर्ने—जसरी जसरी जिम्मेवारी बढ्छ, त्यहाँ युवाको सक्रियता अनिवार्य हुन्छ । उनीहरूलाई केवल दर्शक बनाइ राख्ने होइन, नेतृत्व र निर्णयमा अग्रपङ्क्तिमा ल्याउनु आजको आवश्यकता हो ।
युवाले नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत नयाँ रूप दिन सक्छन् । नेपाल केवल हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यको देश होइन; यसमा भाषा, संस्कृति, कला, साहित्य र परम्पराको गहिरो सम्पदा छ । ती सम्पदालाई आधुनिक माध्यममार्फत प्रचार–प्रसार गर्ने काम युवाको काँधमा आउँछ । साहित्य लेखन, चलचित्र निर्माण, संगीत सिर्जना वा पर्यटन प्रवद्र्धन जस्ता माध्यममार्फत विश्वसमक्ष नेपाललाई प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । यस्ता योगदानले राष्ट्रको पहिचानलाई अझ बृहत् बनाउँछ । नेतृत्व भनेको केवल राजनीतिमा कुर्सी सम्हाल्नु मात्र होइन; जिम्मेवारी लिन सक्ने हिम्मत, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र राष्ट्रप्रेमको अभ्यास नै नेतृत्व हो ।
तर युवाको यात्रा सजिलो छैन । रोजगारको अवसर सीमित छ, शिक्षाको गुणस्तर अपेक्षाकृत कमजोर छ, राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक विभेद अझै जरा गाडेर बसेका छन् । विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्र पाए पनि रोजगारी नपाउने समस्या डरलाग्दो बन्दै गएको छ । कैयौँ युवा निराश भई विदेश जान बाध्य छन् । खाडी मुलुकमा कठिन श्रम गरेर परिवार पाल्ने बाध्यता हाम्रो देशका लागि ठूलो चिन्ता हो, किनकि यसले दीर्घकालीन रूपमा जनशक्ति र क्षमता दुवै गुमाइरहेको छ ।
यसबाहेक, प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले अवसरसँगै चुनौती पनि थपेका छन् । अत्यधिक समय सामाजिक सञ्जालमै बिताउने प्रवृत्ति, साइबर अपराध, नशा, र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या युवामाझ बढ्दै गएका छन् । डिप्रेसन, तनाव र निराशा जस्ता समस्या व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक चुनौती पनि बनेका छन् । समयमै सचेत नभए यसले भविष्यमा अझ ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ । तर चुनौतीहरूले युवालाई अझ बलियो बनाउन सक्छन्, यदि उनीहरूले समस्या चिन्न सके र अवसरलाई उपयोग गर्न सके भने ।
यसलाई समाधान गर्न सरकार, समाज र निजी क्षेत्र सबैको साझा प्रयास चाहिन्छ । सरकारले व्यवहारिक र गुणस्तरीय शिक्षा दिनुपर्छ, सीपमूलक तालिम बढाउनुपर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ । निजी क्षेत्रले युवालाई उद्यमशील बनाउन वातावरण तयार गर्नुपर्छ । परिवार र समाजले उनीहरूको सपनालाई सम्मान गर्नुपर्छ, र विभेद वा पुराना सोचलाई अन्त्य गर्नुपर्छ । यसरी मात्र युवाको जोश र क्षमतालाई देश विकासमा पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
त्यसैले, युवापुस्ता राष्ट्रको मेरुदण्ड मात्र होइन, मुटु पनि हुन् । उनीहरूको सपना व्यक्तिगत चाहना मात्र होइन, राष्ट्रिय भविष्यसँग गाँसिएको हुन्छ । चुनौती धेरै छन्, तर ती चुनौती पार गर्ने सामथ्र्य पनि युवामै निहित छ । यदि उनीहरूले आफ्नो ऊर्जा, सीप र प्रतिबद्धतालाई सकारात्मक दिशामा लगाउन सके भने—समृद्ध नेपाल कुनै कल्पना होइन, वास्तविकता बन्नेछ । युवाको सपना नै राष्ट्रको सपना हो, र उनीहरूको संघर्ष नै भोलिको समृद्ध नेपालको जग हो ।
(लेखक रावल दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसकी विद्यार्थी हुन् ।)
