प्रमानन्द भट्ट – मानिसहरू किन घमण्ड गर्छन् भन्ने प्रश्न मानव सभ्यताको विकासदेखि नै जिज्ञासाको विषय रहँदै आएको छ । घमण्ड वा अहंकार केवल व्यक्तिगत मनोविज्ञानको परिणाम मात्र नभई सामाजिक, सांस्कृतिक र शैक्षिक संरचनासँग पनि गहिरो सम्बन्ध राख्छ । मानव जीवनमा आत्मविश्वास आवश्यक भएजस्तै विनम्रता पनि आवश्यक छ, तर घमण्ड भनेको आत्मविश्वासको असन्तुलित अवस्था हो, जसले व्यक्तिलाई अरूको तुलनामा आफूलाई बढी ठान्न प्रेरित गर्छ । यस्तो प्रवृत्ति प्रायः असुरक्षा, प्रतिस्पर्धा, सामाजिक मान्यता पाउने चाहना र व्यक्तिगत उपलब्धिहरूको दुरुपयोगबाट जन्मिन्छ । समाजमा घमण्डी व्यक्ति सतही रूपमा आत्मविश्वासी र सफल देखिए पनि भित्री रूपमा उनीहरू अक्सर असुरक्षित र निरन्तर तुलना गर्ने मानसिकतामा हुन्छन् । यसले गर्दा घमण्डलाई केवल व्यक्तिगत दोषको रूपमा होइन, सामाजिक संरचना र मूल्यप्रणालीको प्रतिफलका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ ।
मानव इतिहास हेर्दा घमण्डको जरा सभ्यताको विकाससँगै फैलिएको देखिन्छ । प्रारम्भिक समाजमा शारीरिक बल, शिकार गर्ने सीप वा नेतृत्व क्षमताले मानिसलाई विशेष स्थान दिलाउँथ्यो । समयक्रममा कृषि, व्यापार र विज्ञान प्रविधिको विकाससँगै आर्थिक हैसियत, ज्ञान र शक्ति पनि प्रतिस्पर्धाको आधार बन्न पुगे । आजको आधुनिक समाजमा धन, पद, शैक्षिक उपलब्धि, सौन्दर्य, सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता जस्ता तत्वहरूले मानिसमा घमण्डको भावना पैदा गर्ने प्रमुख कारक बनेका छन् । यसरी घमण्डलाई बुझ्दा यो व्यक्तिगत मनोविज्ञान मात्र नभई सामाजिक–आर्थिक संरचनासँग गहिरो रूपमा गाँसिएको हुन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा पनि घमण्डको अभिव्यक्ति र यसको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । नेपाली समाज परम्परागत रूपमा सामूहिकतामा आधारित भए पनि आधुनिकतासँगै व्यक्तिगत उपलब्धि र प्रतिस्पर्धाको मूल्य बढ्दै गएको छ । विशेषगरी शिक्षाको क्षेत्रमा घमण्डको प्रभाव उल्लेखनीय छ । शिक्षाले व्यक्ति र समाजको चेतनास्तर बढाउनुको सट्टा कतिपय अवस्थामा असमानता र पद प्रतिष्ठाको भिन्नता झनै गहिरो बनाएको छ । उच्च शिक्षा प्राप्त गरेका मानिसहरू आफूलाई अरूको तुलनामा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्तिमा देखा पर्नु, विदेशी विश्वविद्यालय वा उच्च पदस्थ जागिर पाएको व्यक्तिले समाजमा सम्मान मात्र नभई शक्ति र घमण्डको प्रदर्शन गर्नु, या आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवारका सन्तानले शैक्षिक अवसरलाई पनि आफ्नो हैसियत देखाउने साधनका रूपमा उपयोग गर्नु, यी सबै उदाहरणहरूले घमण्ड केवल व्यक्तिगत नभई संरचनात्मक समस्या पनि हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ ।
शिक्षा मूलतः मानवीय मूल्य र चेतनाको विकासको साधन हो । यसको उद्देश्य केवल ज्ञानको संचय वा प्रमाणपत्र प्राप्ति मात्र होइन, सामाजिक समावेशिता, सहानुभूति, रचनात्मकता र नैतिक मूल्यको विकास हो । तर नेपालमा शिक्षाको पहुँच र गुणस्तरमा देखिएको असमानताले नै घमण्डलाई बल पु¥याएको छ । ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालय र शहरी निजी विद्यालयबीचको स्तरीय विभाजन, सार्वजनिक र निजी विश्वविद्यालयबीचको अवसरगत असमानता, र विदेशमा पढ्ने वा पढ्न नसक्ने आधारमा बनिने सामाजिक पहिचानले मानिसहरूबीच दूरी बढाएको छ । यसरी शिक्षाको असमान वितरणले मानिसहरूलाई आफूलाई उच्च वा निम्न देखाउने मानसिकता बढाउँछ, जसको प्रतिफल घमण्डको रूपमा देखा पर्छ ।
घमण्डको नकारात्मक प्रभावहरू गहिरो र दीर्घकालीन हुन्छन् । व्यक्तिगत स्तरमा यसले मानिसलाई नयाँ कुरा सिक्न र आफ्नो कमजोरी स्वीकार्नबाट रोक्छ । घमण्डी मानिसहरू प्रायः आलोचना स्वीकार्न सक्दैनन्, जसले उनीहरूको आत्मविकासको बाटो अवरुद्ध हुन्छ ।
घमण्डको मनोवैज्ञानिक पक्षलाई पनि विश्लेषण गर्नु जरुरी छ । मनोविज्ञानका धेरै अध्ययनहरूले घमण्डलाई आत्म–सम्मानको अस्वस्थ अवस्था भनेर व्याख्या गरेका छन् । आत्मविश्वास व्यक्ति विकासको सकारात्मक पक्ष हो भने घमण्ड आत्मविश्वासको विकृत रूप हो । प्रायः घमण्डी मानिसहरू बाहिरबाट आत्मनिर्भर देखिए पनि भित्रै असुरक्षित र स्वीकृतिको खोजीमा हुन्छन् । उनीहरूले घमण्डलाई आफूलाई सुरक्षित राख्ने कवचको रूपमा प्रयोग गर्छन् । आधुनिक समाजमा सामाजिक सञ्जालको विकाससँगै यस्तो प्रवृत्ति अझ बढी देखिन्छ । उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई निरन्तर प्रस्तुत गर्ने, लाइक र कमेन्टबाट आत्म–सम्मान खोज्ने, अरूको ध्यान आकर्षित गर्ने प्रवृत्तिले मानिसलाई घमण्डी बनाउने वातावरण सिर्जना गरेको छ । नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालले घमण्डको संस्कृति बढाएको छ, जहाँ मानिसहरूले आफ्नो जीवनशैली, विदेश यात्रा, शैक्षिक उपलब्धि, पद वा सम्पत्तिको प्रदर्शनमार्फत अरूको ध्यान खिच्ने प्रयास गर्छन् ।
शैक्षिक प्रणालीले यस समस्यालाई समाधान गर्न सक्ने ठूलो सम्भावना राख्छ । तर हाम्रो शैक्षिक अभ्यास प्रायः प्रतिस्पर्धा र अंककेन्द्रित मूल्याङ्कनमा आधारित भएकाले विद्यार्थीहरूमा सहकार्यभन्दा बढी प्रतिद्वन्द्विता बढाउँछ । यसले विद्यार्थीहरूलाई उत्कृष्ट हुन प्रेरित गरे पनि विनम्रता, सहानुभूति र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकासलाई कमजोर बनाउँछ । शैक्षिक संस्थाहरूले विद्यार्थीहरूलाई जीवनका मूल्य र नैतिकताको पाठ भन्दा बढी प्रमाणपत्र र करियर केन्द्रित बनाउन थालेपछि विद्यार्थीहरूमा घमण्ड बढ्ने सम्भावना स्वाभाविक हुन्छ ।
नेपालमा देखिने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सामाजिक संरचना र जातीय विभाजन हो । ऐतिहासिक रूपमा जडित जातीय विभाजन र वर्गीय असमानताले पनि घमण्डलाई बल पु¥याएको छ । सामाजिक पदक्रममा माथि भएका समूहहरूले आफ्नो पहिचानलाई श्रेष्ठ ठान्ने र तल्लो वर्गका मानिसहरूलाई हेप्ने प्रवृत्ति हाम्रो समाजमा अझै विद्यमान छ । शिक्षाले यस सोचलाई चुनौती दिनुपर्ने हो, तर कतिपय अवस्थामा शिक्षित वर्गले पनि यस्ता विभाजनलाई अझ सूक्ष्म तरिकाले कायम राखेको पाइन्छ । यसरी घमण्ड केवल व्यक्तिगत दोष मात्र नभई समाजको संरचना, मूल्य प्रणाली र इतिहाससँग पनि गाँसिएको छ ।
घमण्डको नकारात्मक प्रभावहरू गहिरो र दीर्घकालीन हुन्छन् । व्यक्तिगत स्तरमा यसले मानिसलाई नयाँ कुरा सिक्न र आफ्नो कमजोरी स्वीकार्नबाट रोक्छ । घमण्डी मानिसहरू प्रायः आलोचना स्वीकार्न सक्दैनन्, जसले उनीहरूको आत्मविकासको बाटो अवरुद्ध हुन्छ । सामाजिक सम्बन्धमा घमण्डले दूरी बढाउँछ । मित्रता, पारिवारिक सम्बन्ध र सहकार्यमा दरार आउँछ, जसले मानिसलाई एक्लोपन र मानसिक तनावतर्फ धकेल्छ । दीर्घकालीन रूपमा घमण्डले पेशागत जीवनमा पनि समस्या ल्याउँछ, किनभने अरूको दृष्टिकोणलाई सम्मान नगर्ने र सहकार्य नगर्ने व्यक्तिलाई नेतृत्वको भूमिकामा टिक्न गाह्रो हुन्छ ।
नेपालजस्तो विविधतापूर्ण र सामुदायिक मूल्यमा आधारित समाजमा घमण्डको प्रभाव अझ संवेदनशील हुन्छ । हाम्रो समाजले परम्परागत रूपमा मिलेर काम गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र विनम्रता प्रदर्शन गर्ने मूल्यलाई महत्व दिएको छ । तर आधुनिकताको नाममा बढेको व्यक्तिवाद र भौतिकवादले यी मूल्यहरूलाई चुनौती दिएको छ । शिक्षाले यस चुनौतीलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने हो, तर शैक्षिक संस्थाहरू प्रायः मूल्य शिक्षाभन्दा बढी रोजगारी–केन्द्रित अभ्यासमा सीमित भइरहेका छन् । यसले विद्यार्थीहरूलाई केवल प्रतिस्पर्धा सिकाउँछ, सहकार्य र विनम्रता होइन ।
घमण्ड नियन्त्रण गर्नका लागि व्यक्तिगत, सामाजिक र शैक्षिक सबै तहमा सुधार आवश्यक छ । व्यक्तिगत तहमा मानिसहरूले आत्ममूल्यांकन गर्न र निरन्तर सुधारको अभ्यास गर्नुपर्ने हुन्छ । जीवनमा पाएका अवसर र उपलब्धिका लागि कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कारले घमण्डलाई कम गर्न मद्दत पु¥याउँछ । ध्यान, योग वा आत्मचिन्तनजस्ता अभ्यासहरूले पनि आत्म–ज्ञान बढाउँछन् र घमण्डलाई नियन्त्रण गर्न सहयोगी हुन्छन् । सामाजिक तहमा समान अवसर र सामाजिक न्यायको व्यवस्था गर्नुपर्छ । समाजमा असमानता कम भए मात्र मानिसहरूबीच श्रेष्ठता र न्यूनताको भाव घट्छ ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको शिक्षाको पुनर्विचार हो । नेपालजस्तो देशमा शिक्षालाई केवल रोजगारको माध्यमको रूपमा नभई नैतिक मूल्य, सहानुभूति र नेतृत्व विकासको साधनको रूपमा पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ । पाठ्यक्रममा भावनात्मक बुद्धिमत्ता, मूल्य शिक्षा, सहकार्य र सामूहिक समस्या समाधानजस्ता सीपहरूलाई समावेश गर्नुपर्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूलाई केवल अंक र प्रमाणपत्रको आधारमा होइन, उनीहरूको सामाजिक चेतना, सहानुभूति र नेतृत्व क्षमताको आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । यसरी मात्र घमण्डको संस्कृतिलाई घटाउन सकिन्छ ।
निष्कर्षका रूपमा भन्नुपर्दा, घमण्ड मानिसको स्वभावको अविभाज्य अंश भए पनि यसको नकारात्मक प्रभाव व्यक्तिगत र सामाजिक दुवै स्तरमा देखिन्छ । यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी नभई सामाजिक संरचना, शैक्षिक प्रणाली र सांस्कृतिक मूल्यहरूको पनि परिणाम हो । नेपालमा बढ्दो असमानता, प्रतिस्पर्धा र भौतिकवादी सोचले घमण्डलाई अझ बलियो बनाएको छ । यस समस्यालाई समाधान गर्न आत्ममूल्यांकन र विनम्रताको अभ्यास, सामाजिक समानता र न्यायको प्रवद्र्धन, र शिक्षाको मूल्य–केन्द्रित पुनःसंरचना अपरिहार्य छन् । जबसम्म हामी व्यक्तिगत र सामाजिक दुवै स्तरमा घमण्डलाई बुझ्ने र नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्दैनौं, तबसम्म यो प्रवृत्तिले हाम्रो जीवनलाई असन्तुलित बनाउनेछ । आत्मविश्वास र विनम्रताको सन्तुलन, सहानुभूति र कृतज्ञताको अभ्यास नै घमण्ड नियन्त्रणको मूल मन्त्र हो । यसरी मात्रै हामी व्यक्तिगत प्रगति र सामाजिक सौहार्द दुवै हासिल गर्न सक्छौं ।
(लेखक भट्ट दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका विद्यार्थी हुन् ।)
