खेम राज ओझा – नेपाल परनिर्भर देश हो । अन्य देशका स्रोत–साधनमा निर्भर हुनु हाम्रो दैनिक जीवनको यथार्थ बनेको छ । हाम्रो दैनिक जीवन सञ्चालन गर्न अन्य देशका उत्पादनमा निर्भर रहनु हाम्रो रहर नभई बाध्यता हो।
पछिल्लो समय विश्वको राजनीतिक तथा आर्थिक अवस्थालाई प्रभाव पार्ने क्षेत्रमध्ये मध्यपूर्व अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ । यस क्षेत्रमा देखिने युद्ध, तनाव र द्वन्द्वले त्यहाँका देशहरू मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्व अर्थतन्त्रलाई पनि असर गर्ने गर्दछ । नेपाल जस्तो वैदेशिक रोजगारी र आयातमा धेरै निर्भर रहेको देशका लागि मध्यपूर्वमा हुने द्वन्द्वको प्रभाव प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा देखिन सक्छ ।
हाम्रो देश नेपालबाट करिब २७ लाखको सङ्ख्यामा युवाहरू रोजगारीका लागि साउदी अरब, कतार, यूएई, कुवेत, बहराइन जस्ता खाडी देशहरूमा गएका छन् । यी देशहरू मध्यपूर्व क्षेत्रमै पर्ने भएकाले त्यहाँ द्वन्द्व बढेमा उद्योग, निर्माण तथा सेवा क्षेत्र प्रभावित हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा नेपाली कामदारहरूको रोजगारीमा समस्या आउन सक्छ, कतिपय कामदार नेपाल फर्कन बाध्य हुन सक्छन् र नयाँ कामदार पठाउन पनि कठिन हुन सक्छ । यसले गर्दा नेपालमा आउने रेमिटेन्समा कमी आउन सक्छ, जसको असर धेरै नेपाली परिवारको दैनिक जीवन र आयमा देखिन सक्छ ।
मध्यपूर्व विश्वको प्रमुख तेल उत्पादन गर्ने क्षेत्र भएकाले त्यहाँको अस्थिरताले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढाउन सक्छ । नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ पूर्ण रूपमा विदेशबाट आयात गर्ने भएकाले तेलको मूल्य बढ्दा यातायात खर्च, उत्पादन लागत तथा बजारमा पाइने दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य पनि बढ्न सक्छ । यसको परिणामस्वरूप देशमा महँगी बढ्ने सम्भावना हुन्छ र जनताको जीवनयापन महँगो बन्न सक्छ ।
युद्ध वा द्वन्द्वका कारण अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक मार्ग र ढुवानी प्रणालीमा पनि समस्या आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा पेट्रोलियम पदार्थ, ग्यास तथा अन्य आवश्यक वस्तुहरूको आपूर्ति ढिलो हुन सक्छ । यसको असर नेपाली बजारमा वस्तुको अभाव र मूल्यवृद्धिको रूपमा देखिन सक्छ । विशेषगरी आयातमा निर्भर अर्थतन्त्र भएकाले नेपालमा यस्तो प्रभाव छिट्टै महसुस हुन सक्छ ।
मध्यपूर्वका केही देशहरू नेपालका पर्यटन र लगानीका स्रोत पनि हुन् । यदि त्यहाँको आर्थिक गतिविधि कमजोर भयो भने ती देशहरूबाट नेपाल आउने पर्यटकको संख्या घट्न सक्छ । यसले होटल, पर्यटन व्यवसाय तथा सेवा क्षेत्रलाई असर गर्न सक्छ । साथै विदेशी लगानीमा पनि कमी आउन सक्छ, जसले नेपालको आर्थिक विकासमा प्रभाव पार्न सक्छ ।
नेपालको बैंकिङ तथा वित्तीय प्रणालीमा पनि रेमिटेन्सको ठूलो योगदान रहेको छ । यदि वैदेशिक आम्दानी घट्यो भने बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा विदेशी मुद्रा प्रवाह कम हुन सक्छ । यसले बैंकिङ प्रणालीमा तरलता कम गराउन सक्छ र कर्जा प्रवाहमा पनि असर पर्न सक्छ । यसरी हेर्दा मध्यपूर्वमा हुने द्वन्द्व नेपालबाट टाढा भए पनि यसको आर्थिक प्रभाव नेपालमा विभिन्न माध्यमबाट देखिन सक्छ ।
समग्रमा हेर्दा, मध्यपूर्वमा हुने अस्थिरता नेपालका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । यस्तो अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै नेपालले आन्तरिक उत्पादन वृद्धि, ऊर्जा स्रोतको विकास, रोजगारीका अवसर सिर्जना तथा आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाउने नीति अपनाउनु आवश्यक छ । यसो गर्न सकेमा अन्तर्राष्ट्रिय संकटका कारण पर्ने आर्थिक असरलाई केही हदसम्म कम गर्न सकिन्छ ।
(लेखक वित्तिय क्षेत्रमा अधिकृत स्तरमा कार्यरत छन ।)
