डम्मर सिंह साउद – सुदूरपश्चिमको सीमामा फैलिएको महेन्द्रनगर सधैंदेखि यात्राहरूको संगम, भेटघाटको थलो र परिवर्तनको साक्षी बन्दै आएको छ। यहाँ बिहान उठ्दा बजार खुल्ने आवाजसँगै इतिहासका पदचाप पनि सुन्न सकिन्छ भन्ने अनुभूति धेरैलाई हुन्छ। पुराना बासिन्दाले विगतका वर्षहरू सम्झन्छन्, नयाँ पुस्ताले वर्तमानको तीव्र गतिलाई आत्मसात गर्छ। तर यी दुई समयलाई एकै ठाउँमा ल्याएर उभ्याउने केही प्रतीकहरू हुन्छन्, जसले शहरलाई केवल बसोबासको ठाउँभन्दा धेरै ठूलो अर्थ दिन्छ। त्यस्ता प्रतीकमध्ये सार्वजनिक स्मारक सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम हुन्, किनकि ती स्मृतिलाई आकार दिन्छन्, भावनालाई स्थायित्व दिन्छन्, र पुस्तौँलाई एउटै कथा भित्र जोडेर राख्छन्।
यही भावनात्मक पृष्ठभूमिमा आज २०८२ साल फागुन ३ गते, महाशिवरात्री को पावन दिन, महेन्द्रनगर स्मारकमा राष्ट्रवादी तथा विकास प्रेमी राजा महेन्द्र वीरविक्रम शाहदेवको सालिक पुनर्स्थापना भएको घटना यहाँका बासिन्दाका लागि अत्यन्त अर्थपूर्ण बनेको छ। यो केवल एउटा प्रतिमा पुनःउभ्याउने काम होइन, यो एउटा समयलाई पुनःआमन्त्रण गर्ने प्रयत्न हो। मान्छेहरूले धेरै वर्षदेखि मनमा बोकेर राखेको चाहना आज मूर्त रूप लिँदा उनीहरूको अनुहारमा देखिएको सन्तोष र आँखा रसाएको भावले नै यसको महत्व स्पष्ट पार्थ्यो। शहरले आज आफ्नै इतिहाससँग हात मिलाएको अनुभव गरेको छ।
सार्वजनिक स्मारक किन यति महत्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने प्रश्न कहिलेकाहीँ उठ्छ। आखिर एउटा ढुंगाको वा धातुको प्रतिमाले के फरक पार्छ? तर जब त्यो प्रतिमा हराउँछ, तब मात्रै यसको अभाव कति गहिरो हुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ। महेन्द्रनगरका धेरै नागरिकले यही खालीपन महसुस गरेका थिए। उनीहरूका लागि सालिक कुनै राजनीतिक बहसको विषय मात्र थिएन, त्यो उनीहरूको बाल्यकालको सम्झना थियो, अभिभावकले सुनाएको कथा थियो, चाडपर्वमा भेटिने ठाउँ थियो। जब त्यस्तो चिन्ह हट्छ, मानिसहरूलाई लाग्छ, आफ्नो जीवनको एउटा अध्याय कसैले चुपचाप मेटिदिएको छ। त्यसैले पुनर्स्थापनाको माग स्मृतिको अधिकारसँग जोडिएको थियो।
राजा महेन्द्र नेपालको इतिहासमा प्रभावशाली उपस्थिति भएका व्यक्तित्व हुन्। उनको समयलाई कसैले दृढ राष्ट्रवादको युग भन्छ, कसैले विकासको प्रारम्भिक विस्तारसँग जोडेर सम्झन्छ, कसैले राजनीतिक विवादको दृष्टिले हेर्छ। तर एउटा कुरा प्रष्ट छ, उनले देशको दिशाबारे गम्भीर छाप छोडेका छन्। सडक, सञ्चार, योजनाबद्ध विकास, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, राष्ट्रिय एकताको भाष्य, यी सबै प्रसङ्गमा उनको नाम बारम्बार आउँछ। इतिहासलाई जति आलोचनात्मक दृष्टिले पढे पनि, उनको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। यही प्रभावका कारण धेरै नागरिकले उनलाई सम्झनु, देख्नु र नयाँ पुस्तालाई चिनाउनु आवश्यक ठाने।
महेन्द्रनगर जस्तो सीमावर्ती शहरमा यो भावना अझ गहिरो छ। यहाँका मानिसहरूले राज्यको उपस्थिति, विकासका पहल र राष्ट्रिय पहिचानका बहसलाई आफ्नै जीवनसँग गाँसेर अनुभव गरेका छन्। शहरको नाम नै राजा महेन्द्रसँग सम्बन्धित हुँदा, त्यो नामसँग जोडिएको स्मृतिलाई दृश्य रूपमा सुरक्षित राख्नुपर्छ भन्ने चाहना स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छ। यदि नाम रहन्छ भने त्यसको कथा पनि रहनुपर्छ भन्ने सरल तर गहिरो तर्क धेरैले राखेका थिए। सालिक पुनर्स्थापना त्यसै तर्कको उत्तर हो।
यो निर्णय माथिबाट थोपरिएको थिएन। स्थानीय समाजका विभिन्न तहबाट आवाज उठ्दै आएका थिए। चोकमा बसेर चिया पिउँदा, सामाजिक जमघटमा, सार्वजनिक कार्यक्रममा, बारम्बार यही कुरा दोहोरिन्थ्यो कि शहरले आफ्नो इतिहासलाई सम्मान गर्नुपर्छ। जब अन्ततः सबै पक्ष एक ठाउँमा आएर काम अघि बढ्यो, त्यो क्षण नागरिक एकताको उदाहरण बन्यो। कसैले श्रम दिए, कसैले आर्थिक सहयोग, कसैले व्यवस्थापन र समन्वय। यस्ता कामले समुदायलाई आपसमा नजिक ल्याउँछन्, विश्वास बढाउँछन्, र भविष्यमा पनि मिलेर काम गर्न सक्ने आधार तयार पार्छन्।
महाशिवरात्रीको दिन चयन हुनु आफैंमा अर्थपूर्ण छ। यो पर्व भक्ति मात्र होइन, आत्मबोध र पुनर्जागरणको पनि प्रतीक हो। अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ जाने यात्राको स्मरण हो। यस दिन सालिक पुनर्स्थापना हुँदा धेरैलाई लाग्यो, विगतसँगको टुटेको सम्बन्ध फेरि गाँसिएको छ। मानिसहरू बिहानैदेखि स्मारक क्षेत्रमा जम्मा भए। कोही पूजा गर्दै थिए, कोही आपसमा शुभकामना साट्दै थिए, कोही पुराना सम्झना बाँड्दै थिए। वातावरणमा धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक उत्सव र ऐतिहासिक चेतना एकैसाथ घुलिएको थियो।
नयाँ पुस्ताका लागि यो दृश्य विशेष शिक्षाप्रद थियो। उनीहरूले आफ्ना अभिभावक र हजुरबुबा हजुरआमाबाट सुनेका नामलाई आज प्रत्यक्ष देखे। यसले जिज्ञासा जन्माउँछ। उनीहरूले अब प्रश्न सोध्नेछन्, खोज्नेछन्, पढ्नेछन्। इतिहासलाई केवल परीक्षा पास गर्ने विषयका रूपमा होइन, आफ्नो पहिचान बुझ्ने माध्यमका रूपमा लिन सिक्नेछन्। सालिकले यही संवादको ढोका खोल्छ।
यस विषयमा फरक मत हुनु अस्वाभाविक होइन। इतिहास बहुआयामिक हुन्छ, र सबैले एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्दैनन्। तर ठूलो समुदायको गहिरो भावनालाई सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक परिपक्वता हो। यहाँका बासिन्दाले स्पष्ट रूपमा देखाए कि उनीहरू आफ्नो शहरको पहिचानसँग जोडिएको प्रतीकलाई पुनःस्थापित भएको देख्न चाहन्छन्। त्यो चाहनालाई सुन्नु र सम्बोधन गर्नु सामाजिक सद्भावको लागि महत्वपूर्ण कदम हो।
सालिक पुनर्स्थापनाले अर्को सन्देश पनि दिएको छ। विकास केवल भौतिक पूर्वाधारले हुँदैन, सांस्कृतिक आधार पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यदि शहरले आफ्नो इतिहास बिर्सन्छ भने नयाँ निर्माणहरू पनि जरा बिना उभिएका जस्तै हुन्छन्। तर जब अतीतलाई सम्मान गरिन्छ, भविष्य अझ आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न सक्छ। महेन्द्रनगरले आज यही आत्मविश्वास प्रदर्शन गरेको छ।
आज स्मारक अगाडि उभिने जो कोहीले केवल प्रतिमा देख्दैन, उसले समयको निरन्तरता देख्छ। हिजोका पुस्ताले बोकेको सपना, आजको पुस्ताले गरेको प्रयास, र भोलिका पुस्ताले लिने जिम्मेवारी सबै एउटै ठाउँमा भेटिन्छन्। यही भेट नै समाजको शक्ति हो। यही शक्ति भविष्य निर्माणको आधार हो।
यस ऐतिहासिक क्षणलाई सम्भव बनाउन योगदान गर्ने सबैप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु शब्दमा सजिलो छ, तर त्यसको गहिराइ महसुस गर्न त्यहाँ उपस्थित हुनुपर्थ्यो। मानिसहरूको उत्साह, समर्पण र गर्वले देखाएको छ कि सामूहिक स्मृतिलाई जोगाउने काम कहिल्यै सानो हुँदैन। त्यो कामले समुदायलाई बलियो बनाउँछ, पहिचानलाई स्पष्ट बनाउँछ, र समयसँग जुध्ने साहस दिन्छ।
आजको दिन महाशिवरात्रीको आध्यात्मिक अर्थसँगै शहरको आत्मसम्मान पुनःस्थापित भएको दिनका रूपमा पनि स्मरण गरिनेछ। भविष्यमा जब कसैले सोध्नेछ, यो सालिक कहिले पुनर्स्थापित भयो, उत्तर आउनेछ, त्यो दिन जब महेन्द्रनगरले आफ्नै इतिहासलाई फेरि अँगालेको थियो। महेन्द्रनगरवासीहरूको सामूहिक प्रयासले महेन्द्रनगरवासीको भावना र चाहना अनुसार महेन्द्रनगरको मुटुमा रहेको महेन्द्र स्मारकमा राजा महेन्द्रको सालिक पुनर्स्थापना भएको छ ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
