आजका बालबालिका मात्र स–साना, भोला र निर्भर जस्तो देखिए पनि उनीहरू राष्ट्रको भविष्यका कर्णधार हुन भन्ने सत्यलाई हामी कहिल्यै बेवास्ता गर्न सक्दैनौं । कुनैपनि देशको विकास, समृद्धि र प्रगतिको आधार त्यो मुलुकका बालबालिकाले नै राख्नेछन्, जसरी किसानले उब्जाउन लागेको बालीको संरक्षण गर्छ । यस दृष्टिले हेरियो भने बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, चरित्र निर्माण र सीप विकासमा लगानी गर्नु कुनै खर्च होइन, बरु राष्ट्रका लागि अमूल्य पूँजीमा निवेश हो । यसमा चुक्नाले भोलिको दिनमा जटिल समस्याहरू निम्त्याउने सम्भावना उच्च हुन्छ । हाम्रो जिम्मेवारी छ कि हामी आजका बालबालिकालाई तिनका आवश्यक अधिकार र अवसरहरू प्रदान गरेर देशको उज्जवल भविष्य सुनिश्चित गरौं ।
बालबालिकालाई शिक्षा, स्वास्थ्य, अनुशासन, नैतिकता र अवसर बिना मात्र देशको भविष्य उज्जवल हुँदैन; यी सबै पक्षहरूलाई समेटेर सम्पूर्ण विकास गरिनुपर्छ । शिक्षा केवल अक्षर चिन्ने वा परीक्षा पास गर्ने मात्र प्रक्रिया होइन, जीवन बुझ्ने, सोच्ने र सिर्जनात्मक क्षमतामा वृद्दि गर्ने माध्यम हो । गुणस्तरीय शिक्षा पाएका बालबालिका केवल काम खोज्ने होइन, नयाँ काम सिर्जना गर्ने, नवीन सोच लिएर अघि बढ्ने सक्षम नागरिक बन्न सक्छन् । इतिहासले पनि प्रमाणित गरेको छ, उदाहरणका लागि दोस्रो विश्वयुद्धपछि को जापानलाई लिन सकिन्छ, जहाँ सम्पूर्ण देश ध्वस्त भएको अवस्थामा पनि बालबालिकामा लगानी गरेर केही दशकभित्रै विश्वको अग्रणी राष्ट्र बन्न सफल भयो । यसले शिक्षा र बालबालिकामा लगानी गर्नु राष्ट्र निर्माणको पहिलो आधारभूत तत्व भएको देखाउँछ ।
यस्तै गरी स्वास्थ्य र पोषण पनि बालबालिकाको सम्पूर्ण विकासका लागि अनिवार्य पक्ष हुन् । शरीर स्वस्थ नभएमस्तिष्कलेपनि पूर्ण रूपमा काम गर्न सक्दैन । कुपोषण, रोग, अस्वच्छता र खेलकुदको अभावले बालबालिकामा मानसिक र शारीरिक कमजोरी ल्याउँछ, जसले गर्दा उनीहरूको भविष्य कमजोर हुन्छ । बालबालिकाले पौष्टिक आहार, स्वच्छ पानी, स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच र खेलकुदमार्फत शारीरिक र सामाजिक विकासको अवसर पाउनु अत्यन्त आवश्यक छ । खेलकुदमा अनुशासन, टीमवर्क, नेतृत्व क्षमता र सहिष्णुता सिक्न पाइन्छ, जसले राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिने व्यक्तित्व विकास गर्छ ।
यसका साथै बालबालिकामा चरित्र निर्माण र नैतिक शिक्षा पनि आवश्यक छ । ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन, यदि नैतिकता र सच्चाइको मूल्य छैन भने त्यो ज्ञानले देशलाई प्रगति त दिन सक्दैन, उल्टो संकटमा पुर्याउन सक्छ । बाल्यकालमा रोपिएको चरित्र नै भविष्यमा राष्ट्रको आत्मा बन्नेछ । देशप्रेम, सत्य निष्ठा, ईमानदारी, अनुशासन र सहिष्णुता जस्ता मूल्यहरू बालबालिकामा लगाउनु आवश्यक छ ताकि उनीहरू जिम्मेवार, दयालु र समर्पित नागरिकका रूपमा अघि बढुन् । यस्ता गुणहरू विकास गर्न परिवार र समाजको भूमिका पनि निर्णायक हुन्छ ।
तर आजको युगमा ज्ञान मात्र होइन, सीप र आत्मनिर्भरता पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । पुस्तौं पुस्ताले देखाएका जस्तै केवल पुस्तक ज्ञानले मात्र भविष्य उज्जवल हुँदैन । व्यावहारिक जीवनोपयोगी सीपहरू जस्तै कृषि, प्रविधि, व्यवसाय, कला र नेतृत्व क्षमता बालबालिकामा विकास गर्न जरुरी छ । विश्वका प्रगतिशील राष्ट्रहरूले यसलाई बुझेर विद्यालय तहमै व्यावहारिक र व्यवसायिक शिक्षामा जोडदिएका छन् । यसले बालबालिकालाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र देशको आर्थिक समृद्धिको लागि बलियो आधार तयार गर्छ । आत्मनिर्भर बालबालिकाबाट मात्र आत्मनिर्भर राष्ट्र जन्मन्छ ।
गुणस्तरीय शिक्षा पाएका बालबालिका केवल काम खोज्ने होइन, नयाँ काम सिर्जना गर्ने, नवीन सोच लिएर अघि बढ्ने सक्षम नागरिक बन्न सक्छन् । इतिहासले पनि प्रमाणित गरेको छ, उदाहरणका लागि दोस्रो विश्वयुद्धपछि को जापानलाई लिन सकिन्छ, जहाँ सम्पूर्ण देश ध्वस्त भएको अवस्थामा पनि बालबालिकामा लगानी गरेर केही दशकभित्रै विश्वको अग्रणी राष्ट्र बन्न सफल भयो । यसले शिक्षा र बालबालिकामा लगानी गर्नु राष्ट्र निर्माणको पहिलो आधारभूत तत्व भएको देखाउँछ ।
बालबालिकाको सम्पूर्ण विकासमा सरकार, परिवार र समाजको सहकार्य अविच्छेद्य छ । सरकारले गुणस्तरीय शिक्षा, निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा, खेलकुद र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ । परिवारले माया, सद्भाव, अनुशासन र सकारात्मक वातावरण प्रदान गर्नुपर्छ भने समाजले बालबालिका माथि हुने हिंसा, बालश्रम, बालविवाह र विभेद विरुद्ध कडा कदम चाल्नुपर्छ । यी तीन पक्षहरू जब मजबुत रूपमा मिलेर काम गर्छन्, तब बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित हुन्छ र उनीहरू राष्ट्रका सक्षम कर्णधार बन्न सक्छन् ।
तर दुर्भाग्यवश, नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा बालबालिकालाई बाधा पुर्याउने धेरै सामाजिक समस्याहरू अझै छन् । बालश्रम, गरिबी, विद्यालय छोड्ने दर, बालविवाह, हिंसा र अन्य असमानताहरूले बालबालिकाको भविष्यलाई जोखिममा पारिरहेका छन् । यी समस्याहरू समाधान गर्न सरकारले बालअधिकार संरक्षणका लागि कडा कानून लागू गर्नुपर्ने, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्नुपर्ने, जनचेतना र अभिभावक शिक्षा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने अनि प्रतिभाशाली बालबालिकालाई छात्रवृत्ति र विशेष अवसर दिनुपर्ने हुन्छ । यी उपायहरूले मात्र काँडा बीच पनि फूल फुल्न सक्छ र बालबालिकाको भविष्य उज्जवल बन्न सक्छ ।
बालबालिकालाई समुद्रको किनारमा रहेको साना डुङ्गा जस्तै सम्झन सकिन्छ । यदि तिनीहरूलाई उचित मार्गदर्शन र संरक्षण नदिईने हो भने ती डुङ्गाहरू बगेर हराउन सक्छन् । तर आवश्यक हेरचाह, शिक्षा र माया दिइएमा तीनै भोलि विशाल जहाज बन्नेछन्, जसले राष्ट्रलाई उज्जवल भविष्यतर्फ लैजान्छ । त्यसैले “आजका बालबालिका, भोलि देशका कर्णधार” भन्ने कथन केवल एउटा सशक्त वाक्य होइन, राष्ट्रिय जिम्मेवारी र भविष्य निर्माणको सूत्र हो ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, आजका बालबालिकामा गरिने लगानी नै राष्ट्रको स्थायी विकास र समृद्धिको आधार हो । यदि हामीले उनीहरूलाई उपेक्षा गर्यौ भने, हाम्रो देशको भविष्य अन्धकारमय हुनेछ । तर सही मार्गदर्शन, प्रेम र अवसर दिएर हामीले उनीहरूलाई उज्यालो बाटो देखायौं भने हाम्रो राष्ट्र सूर्य झैं चम्किनेछ । बालबालिकालाई संरक्षण र विकास गर्नु भनेको भविष्यको उज्यालोलाई संरक्षण गर्नु हो । त्यसैले हरेक नागरिक, संस्था र सरकार सबैले बालबालिकालाई मात्र होइन, देशको भविष्यलाई सुरक्षित राख्न एक जुट भएर काम गर्न आवश्यक छ ।
(लेखक दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसकी विद्यार्थी हुन ।)
