प्यास मेटाउने प्रयासमा चिसो पानीको पहिलो घुट्को लिनुको आनन्द बेग्लै हुन्छ । घाममा हिँडेर फर्केपछि, कसरत सकेपछि वा लामो समयसम्म पानी नपिई बसेपछि एक गिलास चिसो पानीले सामान्यभन्दा धेरै स्फूर्ति दिन्छ ।
तर, धेरै तिर्खा लाग्दा चिसो पानी किन धेरै मीठो र ताजा महसुस हुन्छ भन्ने कहिल्यै सोच्नुभएको छ ?
तिर्खा लाग्दा चिसो पानीले किन धेरै स्फूर्ति दिन्छ ?
धेरै तिर्खा लाग्दा चिसो पानी पिउँदा अत्यधिक स्फूर्ति महसुस हुनुको कारण केवल शरीरको तरल पदार्थको आवश्यकता पूरा हुनु मात्र होइन । यो शारीरिक सङ्केत, तापमानको अनुभूति र मस्तिष्कको प्रतिक्रियाको एक जटिल संयोजन हो ।
पसिना आउनु, पिसाब हुनु वा पर्याप्त मात्रामा पानी नपिउनाले शरीरमा पानीको कमी हुन थाल्छ । यस्तो अवस्थामा विशेष रिसेप्टरहरूले रगतको एकाग्रता र तरल पदार्थको सन्तुलनमा आएको परिवर्तनलाई पहिचान गर्छन् ।
यी सङ्केतहरूले मस्तिष्कको ‘हाइपोथ्यालेमस’ मा रहेको तिर्खाको केन्द्रलाई सक्रिय बनाउँछन्, जसले पानी पिउने इच्छा जगाउँछ । यस मोडमा पुगेपछि पानी पिउनु शरीरको जैविक प्राथमिकता बन्छ र मस्तिष्कले त्यो असहजता हटाउन मद्दत गर्ने जुनसुकै कुरामा बलियो प्रतिक्रिया दिन्छ ।
हामीले कसरी पानी पिउने अनुभव गर्छौँ भन्ने कुरामा तापक्रम आफैँले प्रभाव पार्ने भएकाले चिसो पानीले यो अनुभवलाई अझ बढाउँछ । मुख र घाँटीमा तापक्रमप्रति संवेदनशील हुने स्नायुका छेउहरू हुन्छन्, जसले शीतलताप्रति प्रतिक्रिया जनाउँछन् । जब चिसो पानी मुख र घाँटी हुँदै जान्छ, यी रिसेप्टरहरूले चिसोपनको अनुभूति गराउँछन्, जसलाई मस्तिष्कले स्फूर्तिको रूपमा व्याख्या गर्छ ।
विशेष गरी कसरत, घामको सम्पर्क वा लामो समयको शारीरिक गतिविधिपछि शरीर तातिएको अवस्थामा यो अनुभूतिले पानी पिउने कार्यलाई अझ बढी सन्तोषजनक बनाउँछ ।
न्युरोलोजिकल कारण
यसमा एउटा महत्वपूर्ण न्युरोलोजिकल (स्नायुसम्बन्धी) पक्ष पनि जोडिएको छ । तिर्खाले मस्तिष्कमा प्रेरणा र पुरस्कारसँग सम्बन्धित मार्गहरूलाई सक्रिय बनाउँछ, जसले हामीलाई पानी खोज्न र पिउन प्रेरित गर्छ ।
हामीले पानी पिउँदै गर्दा, सोसिएको पानीले शरीरमा पानीको कमी पूर्ण रूपमा पूर्ति गर्नुअघि नै मुख, घाँटी र पाचन प्रणालीका सङ्केतहरूले मस्तिष्कसँग सञ्चार गर्न थाल्छन् । यो द्रुत प्रतिक्रियाले तिर्खाको अनुभूतिलाई तुरुन्तै कम गर्न मद्दत गर्छ । चिसो पानीले यो तत्कालको राहतलाई अझ प्रष्ट बनाउँछ, जुन मानिसहरू धेरै तिर्खा लाग्दा चिसो पानी नै मन पराउनुको मुख्य कारण हो ।
